صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

ثَعالِبی‌، ابواسحاق،

احمدبن‌ محمد، مفسر و محدّث‌ و مُقْری‌ و واعظ‌ نیشابوری‌ قرن‌ چهارم‌ و پنجم‌. برخی‌ از جمله‌ عبدالغافر فارسی‌، از نخستین‌ شرح‌حال‌نویسان‌ وی‌، نام‌ او را ثعالبی‌ آورده‌اند (رجوع کنید به صریفینی‌، ص‌ 109؛ نیز رجوع کنید به قفطی‌، ج‌ 1، ص‌ 119؛ ابن‌عماد، ج‌ 3، ص‌ 230) اما در بیشتر منابع‌، وی‌ را ثعلبی‌ خوانده‌اند (رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، ج‌ 2، ص‌ 507؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ 1، ص‌ 79ـ80؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1984، ج‌3، ص‌163؛ صَفَدی‌، ج‌7، ص‌307؛ ابن‌جَزَری‌، ج‌1، ص‌100؛ سیوطی‌، بغیة‌الوعاة‌، ج‌ 1، ص‌ 356). نخستین‌ کسی‌ که‌ به‌ هر دو نام‌ اشاره‌ کرده‌، و البته‌ ثعالبی‌ را قول‌ ضعیف‌تر دانسته‌، ابن‌اثیر (ج‌ 1، ص‌ 238) بوده‌ (قس‌ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ 1409، ج‌ 17، ص‌ 436؛ اِسنَوی‌، ج‌ 1، ص‌ 159 که‌ این‌ قول‌ را به‌ سمعانی‌ نسبت‌ داده‌اند) و ظاهراً این‌ تردید، به‌ پیروی‌ از وی‌، به‌ منابع‌ بعدی‌ راه‌یافته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهقفطی‌، همانجا؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ 1، ص‌80؛ سُبکی‌، ج‌ 4، ص‌ 58؛ ابن‌کثیر، البدایة‌ والنهایة‌، ج‌ 12، ص‌ 50). همچنین‌ احتمال‌ دارد نام‌ او با نام‌ ابومنصور عبدالملک‌ ثعالبی‌ * (متوفی‌ 429)، ادیب‌ مشهور که‌ معاصر و همشهری‌ وی‌ بوده‌، خلط‌ شده‌ باشد (رجوع کنید بهاسنوی‌، همانجا) که‌ پیامد آن‌ به‌ وضوح‌ در الوفیات‌، یکی‌ از تراجم‌ قرن‌ نهم‌ (رجوع کنید به ابن‌قُنْفُذ، ص‌ 237ـ 238)، مشاهده‌ می‌شود. بنا بر آنچه‌ نسب‌شناسان‌ آورده‌اند (رجوع کنید به سمعانی‌، 1408، ج‌ 1، ص‌ 505 ـ 506؛ ابن‌اثیر، ج‌ 1، ص‌ 237ـ239)، «ثعلبی‌» عنوانی‌ است‌ برای‌ انتساب‌ به‌ قبایل‌ عرب‌، و «ثعالبی‌» ناظر به‌ حرفه‌ی‌ دوزندگی‌ پوست‌ روباه‌ است‌ اما درباره‌ی‌ ابواسحاق‌ گفته‌ شده‌ که‌ این‌ عنوان‌ (ثعلبی‌) برای‌ او لقب‌ است‌ نه‌ نسب‌ (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج‌ 1، ص‌ 238؛ ابن‌خلّکان‌؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ 1409، همانجاها). ذکر این‌ توضیح‌ درباره‌ی‌ نام‌ وی‌، شاهدی‌ بر صحت‌ نام‌ ثعلبی‌ (نه‌ ثعالبی‌) برای‌ او دانسته‌ شده‌ است‌ (برای‌ شواهد دیگر و تفصیل‌ بیشتر درباره‌ی‌ لقب‌ وی‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 34ـ35). لقب‌ بودن‌ این‌ عنوان‌ برای‌ او همچنین‌ نشان‌دهنده‌ی‌ آن‌ است‌ که‌ وی‌ عرب‌تبار نیست‌ و اصالتاً ایرانی‌ است‌. در هر صورت‌، وی‌ بیشتر به‌ ثعلبی‌ مشهور و در آثار منتشر شده‌اش‌ نیز با این‌ نام‌ از او یاد شده‌ است‌. در این‌ مقاله‌ نیز نام‌ وی‌ در همه‌ جا ثعلبی‌ خواهد آمد.

از سوانح‌ زندگی‌ ثعلبی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. وی‌، چنانکه‌ خود گفته‌ (1422، ج‌ 1، ص‌ 73ـ74)، از کودکی‌ فراگیری‌ علم‌ تفسیر را آغاز کرد و بخش‌ اعظمی‌ از دوره‌ی‌ جوانی‌اش‌ را به‌ تعلّم‌ نزد استادان‌ این‌ علم‌ گذراند و از شمار زیادی‌ از محدّثان‌ حدیث‌ شنید، از جمله‌ از برخی‌ محدّثان‌ مشهور نیشابور نظیر ابومحمد حسن‌بن‌ احمد مَخلَدی‌ (متوفی‌ 389)، ابوطاهر محمدبن‌ فضل‌بن‌ خُزَیمه‌ (متوفی‌ 387)، احمدبن‌ محمد خَفّاف‌ (متوفی‌ 315) و یحیی‌بن‌ اسماعیل‌ ابوزکریای‌ حربی‌ (متوفی‌ 394). همچنین‌ قرائات‌ را نزد بزرگانی‌ چون‌ ابوبکربن‌ مهران‌ مقری‌ (متوفی‌ 381) و ابوبکر محمدبن‌ احمد طرازی‌ (متوفی‌ 385) آموخت‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 2، ص‌ 507؛ صریفینی‌؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ1409؛ ابن‌جزری‌، همانجاها). علاوه‌ بر اینها، بررسی‌ آثار ثعلبی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌ استادان‌ متعدد دیگری‌ نیز داشته‌ که‌ احادیث‌ و روایات‌ فراوانی‌ از آنان‌ نقل‌ کرده‌ است‌، نظیر ابوبکر محمدبن‌ عبداللّه‌ جَوْزَقی‌ * (متوفی‌ 388؛ رجوع کنید بهثعلبی‌، قصص‌الانبیاء، ص‌ 104، 315؛ برای‌ آگاهی‌ بیشتر درباره‌ی‌ دیگر استادان‌ وی‌ رجوع کنید به بیهقی‌، ص‌ 158؛ صالح‌، ص‌ 41ـ 48، 243ـ244؛ نیز رجوع کنید به ادامه‌ی‌ مقاله‌).

تراجم‌نگاران‌، ثعلبی‌ را در علم‌ به‌ تفسیر و قرائات‌ و عربی‌دانی‌ و فن‌ وعظ‌ ستوده‌ و او را در نقل‌ حدیث‌، ثقه‌ دانسته‌اند (رجوع کنید به یاقوت‌حموی‌؛ صریفینی‌؛ قفطی‌؛ ابن‌خلّکان‌، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ1409، ج‌ 17، ص‌ 435ـ437)، اگرچه‌ نقل‌ برخی‌ احادیث‌ در تفسیر وی‌، انتقادهای‌ زیادی‌ را متوجه‌ او کرده‌ است‌ (رجوع کنید به ادامه‌ی‌ مقاله‌).

برخی‌ منابع‌ به‌ فقاهت‌ ثعلبی‌ و مذهب‌ فقهی‌ وی‌ تصریح‌ کرده‌اند. کتابهای‌ طبقات‌الشافعیه‌ او را از فقهای‌ شافعی‌ شمرده‌ و آرای‌ فقهی‌اش‌ را آورده‌اند (رجوع کنید به سبکی‌، ج‌ 4، ص‌ 59؛ اسنوی‌، همانجا؛ ابن‌مُلَقَّن‌، ص‌ 121؛ ابن‌قاضی‌ شُهبَه‌، ج‌ 1، ص‌ 207؛ نیز رجوع کنید به نَوَوی‌، ج‌ 2، ص‌ 557). علاوه‌ بر این‌، ثعلبی‌ از ادبای‌ عصر خود بوده‌است‌ (رجوع کنید به سبکی‌، ج‌4، ص‌58؛ داوودی‌، ج‌1، ص‌67).

ثعلبی‌ در عصر خود، خصوصاً در تفسیر قرآن‌، آوازه‌ای‌ بلند داشته‌ به‌ گونه‌ای‌ که‌ طالبان‌ علم‌ از مناطق‌ دور دست‌ و از هر مذهبی‌ برای‌ استفاده‌ از مجلس‌ درس‌ وی‌ به‌ نیشابور سفر می‌کردند (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 4، ص‌ 1662ـ1663). با وجود این‌، در منابع‌ از میان‌ جماعت‌ شاگردان‌ او تنها به‌ نام‌ ابوالحسن‌ علی‌بن‌ احمد واحدی‌ * (متوفی‌ 468)، مفسر مشهور و مؤلف‌ اسباب‌النزول‌، تصریح‌ شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌؛ صریفینی‌؛ سبکی‌، همانجاها). به‌ گزارش‌ ابن‌جزری‌ (ج‌ 1، ص‌ 100) واحدی‌ قرائت‌ را نزد ثعلبی‌ آموخت‌. واحدی‌، خود در مقدمه‌ی‌ تفسیر البسیط‌، ثعلبی‌ را استاد تفسیرش‌ خوانده‌ و با مدح‌ و ستایش‌ فراوان‌ از او یاد کرده‌ و گفته‌ است‌ که‌ به‌ توصیه‌ی‌ یکی‌ از استادانش‌ به‌ نام‌ ابوالفضل‌ احمدبن‌ محمد عَروضی‌ (زنده‌ در 416)، از بزرگان‌ ادب‌ و لغت‌ نیشابور،به‌ مجلس‌ درس‌ تفسیر ثعلبی‌ راه‌ یافته‌ و بعد از مدتی‌ از شاگردان‌ خاص‌ و ملازمان‌ وی‌ شده‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید بهیاقوت‌حموی‌، ج‌ 4، ص‌ 1660ـ1663). جزئیاتی‌ که‌ از واحدی‌ در این‌باره‌ نقل‌ شده‌ شاهدی‌ بر
شهرت‌ ثعلبی‌ در تفسیر قرآن‌ و اعتبار وی‌ نزد دانشمندان‌ آن‌ دوره‌ است‌. از دیگر شاگردان‌ ثعلبی‌، که‌ آثارش‌ را نزد او قرائت‌ کرده‌اند، ابوسعید محمدبن‌ سعد فرخزادی‌ (
رجوع کنید بهسمعانی‌، 1408، ج‌ 1، ص‌ 116؛ همو، 1395، ج‌ 1، ص‌ 568)، ابوسعید احمدبن‌ ابراهیم‌ شُرَیحی‌ خوارزمی‌ (رجوع کنید بهبغوی‌، ج‌ 1، ص‌ 28، 30) و عبدالکریم‌بن‌ عبدالصمد ابومعشر طبری‌ (متوفی‌ 478؛ رجوع کنید بهسبکی‌، ج‌ 5، ص‌ 152) بوده‌اند. ثعلبی‌ در محرّم‌ 427 درگذشت‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 2، ص‌ 507؛ صریفینی‌؛سبکی‌، همانجاها؛ قس‌ ابن‌خلّکان‌، همانجا، که‌ 437 را نیز ذکر کرده‌ است‌).

برخی‌ شواهد و قرائن‌ در شرح‌حال‌ و آثار ثعلبی‌ دلالت‌ بر آن‌ دارد که‌ وی‌ از متصوفه‌ یا دست‌کم‌ تحت‌ تأثیر آرا و افکار آنان‌ بوده‌، از جمله‌ اینکه‌ حقائق‌التفسیر را به‌ طور کامل‌ نزد مؤلف‌ آن‌، ابوعبدالرحمان‌ سُلَمی‌ (متوفی‌ 412)، قرائت‌ کرده‌ است‌ (ثعلبی‌، 1422، ج‌ 1، ص‌ 83؛ در این‌باره‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 65). همچنین‌ برخی‌ منابع‌ از متصوف‌ مشهور، ابوالقاسم‌ قُشَیری‌ (متوفی‌ 465)، رؤیایی‌ نقل‌ کرده‌اند که‌ حاکی‌ از رضایت‌ خداوند از ثعلبی‌ است‌ (رجوع کنید به صریفینی‌؛ ابن‌خلّکان‌، همانجاها؛ سبکی‌، ج‌ 4، ص‌ 58). گفتنی‌ است‌ که‌ مهم‌ترین‌ استاد ثعلبی‌ در تفسیر، یعنی‌ ابوالقاسم‌ حسن‌بن‌ محمدبن‌ حسن‌بن‌ حبیب‌ نیشابوری‌ معروف‌ به‌ ابن‌حبیب‌ (متوفی‌ 406) که‌ ثعلبی‌ از شاگردان‌ خاص‌ وی‌ بوده‌ (یاقوت‌حموی‌، ج‌ 3، ص‌ 996؛ نیز رجوع کنید بهثعلبی‌، 1422، همانجا)، دست‌کم‌ در بخشی‌ از عمرش‌ کرّامی‌مذهب‌ بوده‌ (رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، همانجا) و آثاری‌ نیز به‌ سبک‌ و سیاق‌ ملامتیه‌ نگاشته‌ است‌ (در این‌باره‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 45ـ47).
علاوه‌ بر اینها، برخی‌ محققان‌ معاصر (
رجوع کنید به ثعلبی‌، 2002، مقدمه‌ی‌ ویسمولر، ص‌ 60ـ 67؛ واسرشتروم‌، ص‌ 239) به‌ سبب‌ محتوا و موضوع‌ برخی‌ آثار ثعلبی‌ (رجوع کنید بهادامه‌ی‌ مقاله‌)
و نیز ذکر نام‌ جُنید بغدادی‌ (متوفی‌ 297) در آنها (
رجوع کنید به ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء، ص‌ 336؛ در این‌باره‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 57 ـ 58)، وی‌ را صوفی‌ و مرتبط‌ با حلقه‌های‌ متصوفه‌ی‌ نیشابور در آن‌ دوره‌ دانسته‌اند. وَلید صالح‌، در ضمن‌ بحثی‌ مستقل‌، شواهد دالّ بر تصوف‌ ثعلبی‌ را به‌ تفصیل‌ ذکر و با اقامه‌ی‌ دلایلی‌ در پاسخ‌ به‌ آنها، صوفی‌ بودن‌ او را رد کرده‌ (رجوع کنید بهص‌ 53 ـ
65)، اگر چه‌ پذیرفته‌ است‌ که‌ ثعلبی‌ در مقابل‌ آرای‌ متصوفه‌ نرمش‌ نشان‌ داده‌ (ص‌ 65) و از این‌ رو تأکید کرده‌ است‌ که‌ در مطالعه‌ی‌ آثار وی‌ نباید از تأثیر عقاید کرّامیه‌ غافل‌ شد (ص‌ 48).

ثعلبی‌ تألیفات‌ متعددی‌ داشته‌ است‌ (صریفینی‌، همانجا) که‌ واحدی‌، پانصد جزء از آنها را نزد وی‌ قرائت‌ کرده‌ (رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 4، ص‌ 1663؛ درباره‌ی‌ معنای‌ جزء در این‌ عبارت‌ رجوع کنید بهکولبرگ‌، ص‌ 79؛ صالح‌، ص‌ 32؛ قس‌ افسرُالدّین‌، ص‌ 330 که‌ آن‌ را به‌ معنای‌ تألیف‌ مستقل‌ گرفته‌) و اجازه‌ی‌ روایت‌ همه‌ی‌ آنها را به‌ عبدالغافر فارسی‌ (متوفی‌ 529) داده‌ است‌ (رجوع کنید به صریفینی‌، همانجا)، هر چند که‌ بیشتر منابع‌ تنها از دو اثر مهم‌ و مشهور وی‌ در تفسیر و قصص‌الانبیا یاد کرده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به صریفینی‌، همانجا؛ قفطی‌، ج‌ 1، ص‌120؛ ابن‌خلّکان‌؛ سبکی‌، همانجاها). آثار ثعلبی‌ ظاهراً در میان‌ مردم‌ رواج‌ بسیار داشته‌ است‌ (رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، همانجا؛ ابن‌اثیر، ج‌ 1، ص‌ 238؛ صریفینی‌، همانجا). عنوانها و موضوعات‌ آثار وی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ او در تألیفات‌ خود به‌ دو حوزه‌ی‌ تفسیر قرآن‌ و ادبیات‌ تربیتی‌ ـ اخلاقی‌ نظر داشته‌ و در آثار خود این‌ دو را با هم‌ ترکیب‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ 37، 52). اشاره‌ و تأکید منابع‌ بر واعظ‌ بودن‌ ثعلبی‌ شاهدی‌ بر این‌ مدعاست‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌؛ صریفینی‌، همانجاها؛ ذهبی‌، 1414، حوادث‌ و وفیات‌ 421ـ440 ه، ص‌ 186؛ همو، 1401ـ1409، ج‌ 17، ص‌ 437). ثعلبی‌ در اتخاذ این‌ روش‌ احتمالاً تحت‌ تأثیر استادش‌، ابن‌حبیب‌، بوده‌ است‌ (رجوع کنید بهیاقوت‌ حموی‌، ج‌ 3، ص‌ 996ـ997؛ صفدی‌، ج‌ 12، ص‌ 239).

مهم‌ترین‌ و مشهورترین‌ اثر ثعلبی‌ الکشف‌ والبیان‌ عن‌ تفسیرالقرآن‌ معروف‌ به‌ تفسیر الثعلبی‌ است‌ (رجوع کنید بهثعلبی‌، 1422، ج‌ 1، ص‌ 75؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 2، ص‌ 507، ج‌ 4، ص‌ 1663؛ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ 1، ستون‌ 444، ج‌ 2، ستون‌ 1496). بیشتر منابع‌ این‌ تفسیر را ستوده‌ و برخی‌ آن‌ را برتر از تفاسیر دیگر دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌اثیر؛ صریفینی‌، همانجاها؛ ابن‌خلّکان‌،
ج‌ 1، ص‌ 79). تفسیر ثعلبی‌ را باید در زمره‌ی‌ تفاسیر جامع‌ و دایرة‌المعارف‌گونه‌ بر شمرد، گرچه‌ اغلب‌، آن‌ را تفسیری‌ مأثور یا روایی‌ به‌ حساب‌ آورده‌اند (برای‌ نمونه‌
رجوع کنید به محمدحسین‌ ذهبی‌، ج‌ 1، ص‌ 228؛ معرفت‌، ج‌ 2، ص‌ 344ـ 345؛ > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد <، ج‌ 4، ص‌ 172؛ قس‌ آتش‌، ص‌ 332). از مقدمه‌ی‌ این‌ تفسیر چنین‌ برمی‌آید که‌ ثعلبی‌ رویکردی‌ جامع‌ به‌ تفسیر قرآن‌ داشته‌ و به‌ روشها و برداشتهای‌ گوناگون‌
تفسیری‌ اهمیت‌ می‌داده‌، چنانکه‌ به‌ شکلی‌ موجز و با تعبیراتی‌ خاص‌ (در این‌باره‌
رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 87 ـ89) تصریح‌ کرده‌ است‌ که‌ در تفسیر آیات‌ به‌ چهارده‌ جنبه‌، از جمله‌ لغت‌ و اعراب‌ و قرائات‌ و احکام‌ و حِکم‌ و قصص‌، توجه‌ دارد (ثعلبی‌، 1984، ص‌ 19؛ قس‌ همو، 1422، همانجا). شاهد دیگر بر این‌ امر تلقی‌ وی‌ از تأویل‌ است‌ که‌ به‌ نظر او همه‌ی‌ معانی‌ محتمل‌ نزد علما را شامل‌ می‌شود، هر چند او معیار خود را در صحت‌ و سقم‌ این‌ معانی‌ و آرای‌ متنوع‌، کتاب‌ و سنّت‌ ذکر کرده‌ است‌ (1422، ج‌ 1، ص‌ 87؛ برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 96ـ 98).

ثعلبی‌ در مقدمه‌ی‌ کتاب‌ (ج‌ 1، ص‌ 74) تفاسیر موجود در عصر خویش‌ را به‌ شش‌ گروه‌ تقسیم‌ و از هر گروه‌ به‌ نحوی‌ انتقاد کرده‌ است‌. در این‌ میان‌، تندترین‌ انتقاد وی‌ متوجه‌
تفاسیر معتزله‌، نظیر تفسیر ابوعلی‌ جُبّائی‌ (متوفی‌ 303) و ابومسلم‌ محمدبن‌ بحراصفهانی‌ (متوفی‌ 321)، است‌ که‌ آنان‌ را اهل‌ بدعت‌ و هوا و هوس‌ خوانده‌ است‌. همچنین‌ از طبری‌ به‌ سبب‌ تطویل‌ و تکرار انتقاد کرده‌ است‌. بر این‌ اساس‌، مهم‌ترین‌ انگیزه‌ی‌ وی‌ در نگارش‌ تفسیری‌ جدید، نبودنِ کتابی‌ جامع‌ و مهذب‌ و عاری‌ از اشکال‌ در این‌ حوزه‌ بوده‌ که‌ در کنار دلایلی‌ دیگر، از جمله‌ رویگرداندن‌ مردم‌ از تفسیر قرآن‌ و درخواست‌ برخی‌ علما و بزرگان‌ از وی‌، موجب‌ تألیف‌ الکشف‌ والبیان‌ شده‌ است‌ (
رجوع کنید بههمان‌، ج‌ 1، ص‌ 74ـ 75). از انتقادهای‌ ثعلبی‌ بر تفاسیر پیشین‌ و ویژگیهایی‌ که‌ برای‌ تفسیر خودش‌ ذکر کرده‌ است‌، معلوم‌ می‌شود که‌ وی‌ برای‌ ساختار و نحوه‌ی‌ تنظیم‌ مطالب‌ در تفسیر ارزشی‌ ویژه‌ قائل‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ 99).

منابع‌ ثعلبی‌ را در تفسیر الکشف‌ والبیان‌ می‌توان‌ به‌ دو دسته‌ی‌ شفاهی‌ و مکتوب‌ تقسیم‌ کرد. وی‌ مجموعه‌ی‌ مسموعات‌ خود را از قریب‌ به‌ سیصد تن‌ از شیوخ‌ هم‌ عصرش‌ (1422، ج‌ 1، ص‌ 75)، با ذکر سند، در جای‌جای‌ تفسیر آورده‌ است‌. این‌ شنیده‌ها علاوه‌ بر احادیث‌ نبوی‌ شامل‌ قصص‌ و حکایات‌ و همچنین‌ اقوال‌ پراکنده‌ی‌ مفسران‌ و محدّثانی‌ است‌ که‌ تألیف‌ مستقل‌ و مکتوبی‌ نداشته‌اند. ثعلبی‌ از میان‌ این‌ سیصد شیخ‌ بیشتر مطالب‌ را از استادانی‌ چون‌ ابن‌حبیب‌ نیشابوری‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به 1422، ج‌ 1، ص‌ 90ـ91، 97، 99 و جاهای‌ دیگر) و ابومحمد عبداللّه‌بن‌ حامد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ 1، ص‌ 102، 104، 107، 113 و جاهای‌ دیگر) و حاکم‌ نیشابوری‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ 1، ص‌ 113؛ همو، 1984، ص‌ 21، 33، 38، 41 و جاهای‌ دیگر) و بیش‌ از همه‌ ابوعبداللّه‌ حسین‌بن‌ محمدبن‌ فَنْجویه‌ ثقفی‌ دینوری‌ (متوفی‌ 414؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بههمو، 1422، ج‌ 8، ص‌ 106، 145؛ نیز رجوع کنید به محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ1409، ج‌ 17، ص‌ 384) شنیده‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 74ـ 75).

منابع‌ مکتوب‌ ثعلبی‌ شامل‌ کتابهای‌ موجود در عصر وی‌ است‌، از جمله‌ تفاسیر و کتب‌ قرائات‌ و کتب‌ معانی‌القرآن‌ و کتابهای‌ تاریخی‌. ثعلبی‌ بخش‌ اعظم‌ مقدمه‌ی‌ خود را به‌ ذکر فهرست‌ این‌ کتابها به‌ همراه‌ طرق‌ اجازه‌ی‌ آنها اختصاص‌ داده‌ است‌ (رجوع کنید به ثعلبی‌، 1984، ص‌20ـ 68) تا در متن‌ تفسیر به‌ تکرار اسانید نیاز نباشد. برخی‌ از این‌ کتابها متعلق‌ به‌ ادوار پیش‌ از ثعلبی‌ است‌ که‌ او اجازه‌ی‌ آنها را از استادانش‌، به‌ ویژه‌ همان‌ چهار استاد پیش‌ گفته‌، دریافت‌ کرده‌ (رجوع کنید به همانجا) و برخی‌ دیگر، تألیف‌ معاصران‌ او، نظیر ابن‌حبیب‌ و ابوعبدالرحمان‌ سلمی‌، است‌ که‌ اکثر آنها را نزد مؤلفان‌ قرائت‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ 51ـ54). وی‌ این‌ منابع‌ را حدود یکصد تألیف‌ برشمرده‌ (همان‌، ص‌ 19) که‌ با حذف‌ اسانید مکرر، تعداد آنها به‌ 77 می‌رسد (صالح‌، ص‌ 69). در میان‌ تفاسیری‌ که‌ ثعلبی‌ ذکر کرده‌ است‌، دو گروه‌ اهمیت‌ بیشتری‌ دارند: یکی‌ تألیفات‌ پیش‌ از طبری‌ که‌ او در جامع‌البیان‌ از آنها استفاده‌ نکرده‌ است‌، نظیر تفسیر شیعی‌ ابوحمزه‌ ثُمالی‌ (متوفی‌ 150) و تفسیر معتزلی‌ ابوبکر اصم‌ (متوفی‌ ح 190) و گروه‌ دیگر تفاسیری‌ که‌ پس‌ از طبری‌ تألیف‌ شده‌، نظیر تفسیر ابن‌حبیب‌ و عبداللّه‌بن‌ حامد و ابن‌فُورَک‌ (متوفی‌ 406)، زیرا بیشتر این‌ کتابها امروزه‌ در دست‌ نیست‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ 71ـ72) و نامهای‌ این‌ منابع‌ تنها از طریق‌ مقدمه‌ی‌ این‌ تفسیر باقی‌مانده‌ (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ 1، ستون‌ 439ـ 445، 447،449، 451ـ452، 457ـ461) و بخشهایی‌ از آنها به‌ واسطه‌ی‌ متن‌ این‌ تفسیر حفظ‌ شده‌ است‌ (برای‌ فهرست‌ این‌ منابع‌ و آگاهی‌ بیشتر درباره‌ی‌ آنها رجوع کنید به ثعلبی‌، 1984، ص‌ 109ـ115؛ صالح‌، ص‌ 245ـ250).

اگر چه‌ برخی‌ منابع‌ مذکور در این‌ مقدمه‌، نظیر تفسیر ابن‌عباس‌، تألیف‌ صاحب‌ اصلی‌ آن‌ نیست‌ (رجوع کنید به تفسیر ابن‌عباس‌ * ) و به‌ نوشته‌ی‌ ژیلیو (ص‌ 12ـ17) حتی‌ برخی‌ از آنها احتمالاً به‌ صورت‌ کتابی‌ مستقل‌ در عصر ثعلبی‌ وجود نداشته‌ است‌ (نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 70ـ71)، به‌ هر صورت‌ این‌ مقدمه‌ از حیث‌ آگاهی‌بخشی‌ در تاریخ‌ تفسیر و نگارشهای‌ تفسیری‌ تا پایان‌ قرن‌ چهارم‌ اهمیت‌ بسیار دارد. ایزایا گولدفلد متن‌ کامل‌ این‌ مقدمه‌ را به‌ همراه‌ تعلیقاتی‌ بر آن‌ در 1984 منتشر کرده‌ است‌.

روش‌ ثعلبی‌ در تفسیر هر سوره‌ چنین‌ است‌ که‌ ابتدا نام‌، مکان‌ نزول‌ و تعداد آیات‌ و کلمات‌ و حروف‌ آن‌ را ذکر کرده‌ و احادیثی‌ درباره‌ی‌ سوره‌، به‌ ویژه‌ فضیلت‌ تلاوت‌ آن‌، نقل‌ نموده‌ است‌، سپس‌ با بهره‌گیری‌ از منابع‌ به‌ شرح‌ و توضیح‌ آیات‌ پرداخته‌ و مطابق‌ انتظار، تنها اَسناد مسموعات‌ خود را آورده‌ و از منابع‌ مکتوبِ مذکور در مقدمه‌، به‌ ذکر نام‌ منبع‌ بسنده‌ کرده‌ است‌. در برخی‌ موارد نیز تعبیرات‌ کلی‌ و مبهمی‌ نظیر «قالَالمُفَسِّرون‌» یا «سمعتُ بعضَالمُفسِّرین‌ یقولُ» به‌ کار برده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به 1422، ج‌ 7، ص‌ 108؛ در این‌باره‌ رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ 96ـ97). در صورت‌ امکان‌، از آیات‌ دیگر در توضیح‌ آیه‌ها کمک‌ گرفته‌ و مباحث‌ لغوی‌ و نحوی‌ را در جای‌ خود مطرح‌ و به‌ مناسبت‌، به‌ شواهد شعری‌ استناد نموده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به 1422، ج‌ 1، ص‌ 109ـ110، 138، ج‌ 2، ص‌ 41ـ42) و به‌ قرائات‌ گوناگون‌، در صورت‌ وجود اختلاف‌، اشاره‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ای‌ گویا رجوع کنید بههمان‌، ج‌ 1، ص‌ 112ـ 115). از موضوعاتی‌ که‌ ثعلبی‌ به‌ آن‌ توجه‌ بسیار نشان‌ داده‌ و از ویژگیهای‌ اصلی‌ تفسیر او محسوب‌ می‌شود، نقل‌ فراوان‌ قصص‌ و حکایات‌ و اسرائیلیات‌ است‌ (رجوع کنید به زرکشی‌، ج‌ 1، ص‌ 105؛ سیوطی‌، الاتقان‌، ج‌ 4، ص‌ 243) که‌ در جاهای‌ متعدد و به‌ تفصیل‌ به‌ آنها پرداخته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ثعلبی‌، 1422، ج‌ 6، ص‌ 146ـ157، 193ـ 198، ج‌ 4، ص‌ 161ـ 163، ج‌ 7، ص‌ 223ـ 225). ثعلبی‌ در ذیل‌ آیات‌ احکام‌ نیز گاه‌ تا آنجا پیش‌ رفته‌ که‌ فصلی‌ مستقل‌ را به‌ ذکر آرا و اختلافات‌ فقهی‌، نوعاً بر اساس‌ اقوال‌ شافعی‌، اختصاص‌ داده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ 1، ص‌ 105ـ 108، 124ـ126، ج‌ 3، ص‌ 286ـ 288، ص‌ 315ـ 322). وی‌ علاوه‌ بر مسائل‌ فقهی‌، در حوزه‌های‌ دیگر (نظیر کلام‌ و اخلاق‌) نیز فصولی‌ مستقل‌ آورده‌ که‌ عموماً راجع‌ به‌ مباحث‌ مهم‌ یا مورد اختلاف‌ در میان‌ دانشمندان‌ اسلامی‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ 1، ص‌ 142ـ144، 177، ج‌ 3، ص‌ 192ـ 195، 297ـ 298). ظاهراً این‌ کار از نوآوریهای‌ ثعلبی‌ در تفسیر بوده‌ و پس‌ از وی‌ در میان‌ مفسران‌ رواج‌ یافته‌ است‌ (صالح‌، ص‌ 76). به‌ علاوه‌ در تفسیر وی‌، برداشتهای‌ عرفانی‌ و نقل‌ از تفاسیر صوفیان‌ به‌ چشم‌ می‌خورد که‌ گرچه‌ بیشتر از طریق‌ تفسیر سُلَمی‌ است‌، محدود به‌ آن‌ نیست‌ (برای‌ نمونه‌ای‌ گویا رجوع کنید به1422، ج‌ 2، ص‌ 19ـ21، ج‌ 8، ص‌ 308). با وجود این‌، نگاه‌ ثعلبی‌ به‌ قرآن‌ مطابق‌ با مبانی‌ تفسیری‌ متصوفه‌ نیست‌ و نباید تفسیر وی‌ را عرفانی‌ قلمداد کرد (رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 97؛ قس‌ آتش‌، ص‌ 89، 332)، هر چند که‌ صوفی‌ مشهور، ابوبکر نجم‌الدین‌ عبداللّه‌بن‌ محمد معروف‌ به‌ دایه‌ (متوفی‌ 654)، در مقدمه‌ی‌ تفسیر عرفانی‌ خود، تفسیر التأویلات‌ النجمیة‌، ثعلبی‌ و اثرش‌ را ستوده‌ و آن‌ را مأخذ اصلی‌ تفسیر خود معرفی‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید به آتش‌، ص‌ 140). ولید صالح‌ ده‌ ویژگی‌ برای‌ تفسیر ثعلبی‌ برشمرده‌ و هر یک‌ را در فصلی‌ مستقل‌، با ذکر جزئیات‌ و شواهد، بررسی‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید بهص‌ 101ـ204).

الکشف‌ والبیان‌ از جایگاهی‌ مهم‌ و نقشی‌ مؤثر در میان‌ تفاسیر برخوردار است‌ و نقطه‌ی‌ عطفی‌ در تاریخ‌ تفسیرنگاری‌ به‌ شمار می‌آید. اگرچه‌ طبری‌ با نگارش‌ تفسیر مفصّل‌ و جامع‌
خود دوره‌ای‌ جدید را در تاریخ‌ تفسیر بنیان‌ نهاد (د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «تفسیر»؛ > دایرة‌المعارف‌ قرآن‌ <، ج‌ 2، ص‌ 110ـ111؛ نیز
رجوع کنید به تفسیر طبری‌ * )، ثعلبی‌ با عرضه‌ی‌ ساختاری‌ نو و محتوایی‌ دایرة‌المعارف‌گونه‌ تحولی‌ در سیر نگارشهای‌ تفسیری‌ ایجاد کرد. در واقع‌، وی‌ تمامی‌ علوم‌ اسلامی‌ (نظیر صرف‌ و نحو و ادبیات‌ و فقه‌ و کلام‌ و تاریخ‌) و ابزارهایی‌ چون‌ قصص‌ و حکایات‌ را در فهم‌ و تفسیر آیات‌ به‌ خدمت‌ گرفت‌ تا جایی‌ که‌ تفسیر قرآن‌ پس‌ از وی‌ گنجینه‌ای‌ از معارف‌ اسلامی‌ برای‌ تعلیم‌ و تربیت‌ و آموزش‌ اخلاقی‌ شد (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 22، 95ـ99، 224ـ 225؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، همانجا).

گذشته‌ از شهرت‌ تفسیر ثعلبی‌ در زمان‌ حیات‌ او، این‌ تفسیر در دوره‌های‌ بعدی‌ نیز رواج‌ و اعتبار فراوان‌ یافت‌ (رجوع کنید به صائغ‌، 2003)، چنانکه‌ روایت‌ آن‌ در میان‌ اهل‌ علم‌ رایج‌ بود و برای‌ شنیدن‌ آن‌ سفرهای‌ طولانی‌ می‌کردند (رجوع کنید به سمعانی‌، 1408، ج‌ 1، 116، ج‌ 4، ص‌ 369). ظاهراً ابوسعید فرخزادی‌ (زنده‌ در سده‌ی‌ پنجم‌) و ابومحمد عباس‌بن‌ محمد طوسی‌ معروف‌ به‌ عباسه‌ (متوفی‌ 549) در انتقال‌ آن‌ به‌ نسلهای‌ بعدی‌ سهم‌ مهمی‌ داشته‌اند (رجوع کنید به سمعانی‌، 1395، ج‌ 1، ص‌ 603ـ604؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ1409، ج‌ 20، ص‌ 289، ج‌ 21، ص‌ 495، ج‌ 22، ص‌ 105). حتی‌ گفته‌ شده‌ که‌ محمدبن‌ عباس‌بن‌ ارسلان‌ خوارزمی‌ عباسی‌ (متوفی‌ 503) کل‌ تفسیر ثعلبی‌ را از حفظ‌ بوده‌ و در مجالس‌ علمی‌ با استفاده‌ از آن‌ به‌ سؤالات‌ پاسخ‌ می‌گفته‌ است‌ (سُبکی‌، ج‌6، ص‌107ـ 108). سیدعمادالدین‌ ابوالصمصام‌ ذوالفقاربن‌ محمد حسنی‌ مروزی‌ (متوفی‌ 536)، از بزرگان‌ امامیه‌ و شاگرد سیدمرتضی‌ و شیخ‌طوسی‌ (رجوع کنید به منتجب‌الدین‌ رازی‌، ص‌ 62)، تفسیر ثعلبی‌ را در قزوین‌ بر جماعتی‌ قرائت‌ کرده‌ است‌ (رافعی‌ قزوینی‌، ج‌ 3، ص‌ 12). از شواهد دیگر بر رواج‌ این‌ تفسیر، آن‌ است‌ که‌ فقیه‌ معروف‌ مالکی‌ اندلسی‌، ابوبکر ابن‌ابی‌رَنْدَقَة‌ طُرْطُوشی‌ (متوفی‌ 520) آن‌ را تلخیص‌ کرده‌ (اشبیلی‌، ص‌ 59؛ بروکلمان‌، ج‌ 1، ص‌ 429؛ برای‌ تلخیصهای‌ دیگر رجوع کنید به کولبرگ‌، ص‌ 282؛ صالح‌، ص‌ 206) و دیگر آنکه‌ عالم‌ مشهور، مجدالدین‌ ابوالسعادات‌ ابن‌اثیر جَزَری‌ (متوفی‌ 606)، تفسیری‌ با نام‌ الانصاف‌ فی‌الجمع‌ بین‌الکشف‌ و الکشاف‌ نوشته‌ است‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 5، ص‌ 2271؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ 4، ص‌ 141؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ 1409، ج‌ 21، ص‌ 490؛ برای‌ شواهد دیگر رجوع کنید به اشبیلی‌، همانجا؛ رافعی‌ قزوینی‌، ج‌ 1، ص‌ 306ـ307، 347، ج‌ 3، ص‌ 164، 209؛ سبکی‌، ج‌ 6، ص‌ 402، ج‌ 7، ص‌ 224ـ 225). نسخه‌های‌ خطی‌ فراوانی‌ از این‌ تفسیر در کتابخانه‌های‌ دنیا موجود است‌ (صالح‌، ص‌ 231؛ نیز رجوع کنید به بروکلمان‌، ج‌ 1، ص‌ 429، > ذیل‌ <، ج‌ 1، ص‌ 592) که‌ معتبرترین‌ آنها به‌ روایت‌ مهم‌ترین‌ شاگرد ثعلبی‌، ابوالحسن‌ واحدی‌، در کتابخانه‌ی‌ عمومی‌ مدینه‌ نگهداری‌ می‌شود (صالح‌، ص‌ 231ـ234؛ برای‌ آگاهی‌ بیشتر درباره‌ی‌ نسخه‌های‌ موجود رجوع کنید به همان‌، ص‌ 231ـ242).

تفسیر ثعلبی‌ تأثیر فراوانی‌ بر تفاسیر مشهور بعد از خود گذاشته‌ است‌. پیش‌ از همه‌ باید از تفاسیر سه‌گانه‌ی‌ البسیط‌ و الوسیط‌ و الوجیز واحدی‌ یاد کرد (رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 4، ص‌ 1660؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، 1401ـ1409، ج‌ 18، ص‌ 340) که‌ به‌ احتمال‌ زیاد، اساس‌ آنها همین‌ تفسیر بوده‌ است‌. واحدی‌ به‌ ویژه‌ در نگارش‌ البسیط‌ بسیار متأثر از تفسیر استادش‌ بوده‌ و با کاستنهایی‌ از آن‌ و افزودنهایی‌ به‌ آن‌، مفصّل‌ترین‌ تفسیر خود را تألیف‌ کرده‌ است‌ (خُضَیری‌، 2003؛ قس‌ صالح‌، ص‌ 208، پانویس‌ 13). پس‌ از وی‌، حسین‌بن‌ مسعود بَغَوی‌ (متوفی‌ 516) با حذف‌ برخی‌ منقولات‌ تفسیر ثعلبی‌، خصوصاً روایات‌ ضعیف‌ و قصص‌ آن‌، در واقع‌ مختصری‌ از آن‌ را به‌ نام‌ معالم‌التنزیل‌ عرضه‌ کرد؛ حدود دو قرن‌ بعد، ابوالحسن‌ علی‌بن‌ محمد شیحی‌ بغدادی‌ مشهور به‌ خازن‌ * (متوفی‌ 741)، منتخبی‌ از تفسیر بغوی‌ را با عنوان‌ لباب‌التأویل‌ فی‌ معانی‌التنزیل‌ گرد آورد (رجوع کنید به خازن‌، ج‌ 1، ص‌ 3)؛ بدین‌ ترتیب‌، این‌ تفسیر نیز گزیده‌ای‌ دیگر از تفسیر ثعلبی‌ به‌ شمار می‌آید (رجوع کنید به بغوی‌ فَراء * ).

علاوه‌ بر این‌، مفسران‌ مشهور دیگری‌ در تفاسیر خود از الکشف‌والبیان‌ بهره‌ برده‌ و به‌ اقوال‌ و منقولات‌ ثعلبی‌ استناد کرده‌اند که‌ مهم‌ترین‌ آنها عبارت‌اند از: طَبْرِسی‌ (متوفی‌ 548؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 112، 420، ج‌ 2، ص‌ 497، ج‌ 4، ص‌ 472، ج‌ 10، ص‌ 457)، ابن‌جوزی‌ (متوفی‌ 597 ؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به 1407، ج‌ 2، ص‌ 62، ج‌ 3، ص‌ 224، ج‌ 4، ص‌ 124، 159، ج‌ 5، ص‌ 88، ج‌ 6، ص‌ 34)، قُرْطُبی‌ (متوفی‌ 671؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 295، 451، ج‌ 3، ص‌ 1، 202، ج‌ 5، ص‌ 15، 38 و جاهای‌ دیگر؛ برای‌ سایر موارد رجوع کنید به ج‌ 21، ص‌ 175ـ176)، ثعالبی‌ (متوفی‌ 875؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 275، 522، ج‌ 3، ص‌ 290، 367، ج‌ 4، ص‌ 72، 221، ج‌ 5، ص‌ 11، 318) و سیوطی‌ (متوفی‌ 911؛ الدرالمنثور، برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 133، 244، ج‌ 2، ص‌ 544، ج‌ 4، ص‌ 81، ج‌ 6، ص‌ 206، ج‌ 7، ص‌ 147). گفتنی‌ است‌ زَمَخْشَری‌ نیز که‌ در الکشاف‌ نام‌ ثعلبی‌ را نیاورده‌، از تفسیر وی‌ بهره‌ گرفته‌ و بدون‌ ذکر منبع‌، از آن‌ مطالبی‌ نقل‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به زمخشری‌، ج‌ 4، ص‌ 330، 380، 400، 638 که‌ مطابق‌ است‌ به‌ ترتیب‌ با ثعلبی‌، 1422، ج‌ 9، ص‌ 39، 49، 115، ج‌ 10، ص‌ 610). همچنین‌ وی‌ در مقام‌ متکلمی‌ معتزلی‌ در بخشهایی‌ از تفسیر خود غیرمستقیم‌ به‌ رد آرای‌ تفسیری‌ ثعلبی‌، که‌ از مهم‌ترین‌ مفسران‌ ضد معتزله‌ بوده‌ (رجوع کنید به ثعلبی‌، 1422، ج‌ 1، ص‌ 74)، پرداخته‌ است‌ (درباره‌ی‌ ارتباط‌ الکشاف‌ با تفسیر ثعلبی‌ رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 209ـ214) ظاهراً کتاب‌ الانصاف‌ ابن‌اثیر ناظر به‌ جمع‌ بین‌ آرای‌ این‌ دو مفسر بوده‌ است‌. تفسیر ثعلبی‌، علاوه‌ بر تفاسیر، بر کتابهای‌ دیگر نیز تأثیر گذاشته‌ است‌، از جمله‌ بسیاری‌ از روایات‌ اسباب‌ نزول‌ که‌ ثعلبی‌ نقل‌ کرده‌، بعدها در کتابهای‌ مستقلی‌ که‌ در این‌باره‌ نوشته‌ شده‌، گرد آمده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به واحدی‌ نیشابوری‌، 1388، ص‌ 11، 53، 129، 298؛ ابن‌ حجر عسقلانی‌، 1418 الف‌، ج‌ 1، ص‌ 234، 346، 523، ج‌ 2، ص‌ 668، 760، 881؛ سیوطی‌، لباب‌ النقول‌، ص‌ 18، 34، 66، 118) و در آثار دیگری‌ با موضوعات‌ گوناگون‌ غیرقرآنی‌ نیز به‌ آرا و اقوال‌ وی‌ استناد شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به نووی‌، ج‌ 2، ص‌ 90، ج‌ 3، ص‌ 331، ج‌ 9، ص‌ 390؛ ابن‌تیمیه‌، مجموع‌ الفتاوی‌، ج‌ 9، جزء 16، ص‌ 212، 224، ج‌ 10، جزء 17، ص‌ 129؛ همو، درءتعارض‌، ج‌ 8، ص‌ 479).

از تفسیر ثعلبی‌ انتقادهایی‌ هم‌ شده‌، از جمله‌ مفسر حنفی‌، احمدبن‌ محمد رازی‌ (زنده‌ در 630)، نقدی‌ مستقل‌ بر این‌ کتاب‌ با نام‌ مباحث‌التفسیر نوشته‌ است‌ (د. اسلام‌، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ صالح‌، ص‌ 54 و پانویس‌ 4). عمده‌ انتقادهایی‌ که‌ از این‌ تفسیر شده‌، درباره‌ی‌ احادیث‌ و اخبار آن‌ و در مقام‌ تضعیف‌ مؤلف‌ در روایت‌ حدیث‌ بوده‌، اگر چه‌ عبدالغافر فارسی‌، نخستین‌ شرح‌حال‌نویس‌ ثعلبی‌، دوبار بر وثاقت‌ وی‌ در نقل‌ حدیث‌ تأکید کرده‌ است‌ (رجوع کنید به صریفینی‌، ص‌ 109). این‌ انتقادها به‌ دو گروه‌ تقسیم‌پذیر است‌: گروه‌ نخست‌ ناظر به‌ نقل‌ قصص‌ عجیب‌ و احادیث‌ ضعیف‌ از جمله‌ فضائل‌ سور است‌ که‌ ثعلبی‌ در ابتدای‌ تفسیر هر یک‌ از سوره‌ها آورده‌ است‌. ظاهراً اولین‌ منتقد ثعلبی‌ در این‌ باب‌، ابن‌جوزی‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌تَغْری‌ بِرْدی‌، ج‌ 4، ص‌ 283، قس‌ د. اسلام‌، چاپ‌ اول‌، همانجا؛ افسرالدین‌، ص‌ 328، که‌ در ترجمه‌ی‌ عبارت‌ ابن‌جوزی‌ خطا کرده‌اند). در دوره‌های‌ بعد نیز کسانی‌ چون‌ ابن‌تیمیه‌ (متوفی‌ 728؛ مقدمه‌ی‌ فی‌ اصول‌ التفسیر، ص‌ 51)، ابن‌کثیر (البدایة‌ و النهایة‌، ج‌ 12، ص‌ 50) و زرکشی‌ (ج‌ 2، ص‌ 59) بر این‌ جنبه‌ از تفسیر وی‌ خرده‌ گرفته‌اند. در کتب‌ علم‌الحدیث‌ نیز، در بحث‌ از احادیث‌ ساختگی‌، این‌ انتقادها دیده‌ می‌شود (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهابن‌جوزی‌، 1386ـ 1388، ج‌ 1، ص‌ 240؛ سیوطی‌، تدریب‌ الراوی‌، ج‌ 1، ص‌ 365؛ شهیدثانی‌، ص‌ 104). ثعلبی‌ ظاهراً نخستین‌ مفسری‌ است‌ که‌ احادیث‌ فضائل‌ سور را وارد تفسیر قرآن‌ کرده‌ (صالح‌، ص‌ 40، 103) و مفسران‌ بعدی‌، نظیر واحدی‌ نیشابوری‌ (رجوع کنید به 1415، ابتدای‌ تفسیر هر سوره‌) و زمخشری‌ (رجوع کنید بهبخش‌ پایانی‌ تفسیر سوره‌ها؛ نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 210ـ211) و طبرسی‌ (رجوع کنید به ابتدای‌ تفسیر هر سوره‌)، به‌ تبعیت‌ از وی‌، این‌ احادیث‌ را در تفاسیرشان‌ ذکر کرده‌اند. به‌ نظر می‌رسد ثعلبی‌ در نقل‌ این‌ احادیث‌ دیدگاه‌ کرّامیه‌ در جواز جعل‌ حدیث‌ با هدف‌ ترغیب‌ به‌ طاعت‌ و نهی‌ از معصیت‌ الاهی‌ را در نظر داشته‌ است‌ (ابن‌جوزی‌، 1386ـ 1388، ج‌ 1، ص‌ 96؛ ابن‌صلاح‌، ص‌ 100).

انتقاد دیگری‌ که‌ از ثعلبی‌ شده‌ و دامنه‌ی‌ گسترده‌ای‌ یافته‌، جنبه‌ی‌ کلامی‌ داشته‌ است‌. در طول‌ تاریخ‌ تفسیر، تندترین‌ انتقادها از ثعلبی‌ و تفسیر او را عالم‌ مشهور و تأثیرگذار اهل‌سنّت‌، ابن‌تیمیه‌، مطرح‌ کرده‌ و پس‌ از وی‌، این‌ انتقادها در میان‌ پیروان‌ تفکر او رواج‌ یافته‌ است‌. تعبیراتی‌ که‌ ابن‌تیمیه‌ درباره‌ی‌ ثعلبی‌ و تفسیر او به‌ کار برده‌ ــ از جمله‌ اینکه‌ نه‌ در احکام‌ و نه‌ در فضائلِ اشخاص‌ نمی‌توان‌ به‌ روایات‌ ثعلبی‌ استناد کرد (منهاج‌، ج‌ 7، ص‌ 90ـ91، نیز رجوع کنید به ج‌ 7، ص‌ 12، 310؛ همو، مقدمه‌ی‌ فی‌اصول‌ التفسیر، ص‌ 31، 51) ــ نشان‌ می‌دهد که‌ انتقاد وی‌ از ثعلبی‌ محدود به‌ ذکر احادیث‌ فضائل‌ سوره‌ها یا نقل‌ برخی‌ حکایات‌ و قصص‌ نیست‌ و ظاهراً ریشه‌ در امر دیگری‌ دارد: ثعلبی‌ با اثرپذیری‌ از استادانی‌ چون‌ حاکم‌ نیشابوری‌ (رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 73) و بر اساس‌ رویکرد خاص‌ خود، احادیث‌ بسیاری‌ درباره‌ی‌ فضائل‌ و مناقب‌ اهل‌بیت‌، به‌ ویژه‌ امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌، در تفسیر خود آورده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 3، ص‌ 125ـ126، ج‌ 4، ص‌ 92، ج‌ 8، ص‌ 42ـ44، 310ـ 312، ج‌ 10، ص‌ 35) تا آنجا که‌ برخی‌ علمای‌ متأخر شیعه‌ احتمال‌ شیعه‌ بودن‌ وی‌ را مطرح‌ کرده‌اند (رجوع کنید به مجلسی‌، ج‌ 1، ص‌ 25؛ خوانساری‌، ج‌ 1، ص‌ 246؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 18، ص‌ 67). شیعیان‌، که‌ در ردیه‌نویسی‌ بر اهل‌سنّت‌ به‌ دنبال‌ شواهدی‌ از منابع‌ خودِ آنان‌ بودند، تفسیر ثعلبی‌ را بهترین‌ منبع‌ برای‌ این‌ مقصود یافتند و از اواخر قرن‌ ششم‌، تدوین‌ آثاری‌ را بر این‌ اساس‌ آغاز کردند. ابن‌بطریق‌ (متوفی‌ 600) که‌ ادعا نموده‌ نخستین‌ فردی‌ است‌ که‌ از این‌ روش‌ استفاده‌ کرده‌ (رجوع کنید به 1407، ص‌ 2)، در دو کتاب‌ العمدة‌ فی‌ عیون‌ صحاح‌الاخبار (ص‌ 2، 11؛ برای‌ نمونه‌های‌ استناد به‌ کتاب‌ ثعلبی‌ رجوع کنید به ص‌ 37، 42، 50، 52 ـ53) و خَصائِصُ الوحی‌المبین‌ (ص‌ 22؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 43ـ44، 53 ـ54، 76ـ 77) بیشترین‌ بهره‌ را از تفسیر ثعلبی‌ برده‌ است‌ (برای‌ تفصیـل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 219). هر چند ابن‌شهرآشوب‌ (متوفی‌ 588)، احتمالاً پیش‌ از وی‌، از همین‌ روش‌ استفاده‌ کرده‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 12؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 289ـ 291، 306، ج‌ 2، ص‌ 29، 180، ج‌ 3، ص‌ 93، 117). این‌ روش‌، یعنی‌ استناد به‌ تفسیر ثعلبی‌، در آثار کسانی‌ چون‌ رضی‌الدین‌ علی‌بن‌ طاووس‌ (متوفی‌ 664؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهالطرائف‌، ص‌ 18ـ20، 37، 39ـ40) و برادرش‌ جمال‌الدین‌ احمدبن‌ طاووس‌ (متوفی‌ 673؛ برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به عین‌العبرة‌، ص‌ 9، 21، 26، 32، 35؛ درباره‌ی‌ تأثیر ثعلبی‌ و واحدی‌ بر این‌ کتاب‌ رجوع کنید به افسرالدین‌، ص‌ 315ـ321) و فتح‌الدین‌ اربلی‌ (متوفی‌ 693؛ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 4، برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 1، ص‌ 86، 120، 167، ج‌ 2، ص‌ 88، 331، ج‌ 3، ص‌ 228) ــ که‌ همگی‌ صاحب‌ تألیفاتی‌ کلامی‌ در دفاع‌ از شیعه‌ و رد اهل‌ سنّت‌ بودند ــ ادامه‌ یافت‌. سرانجام‌، متکلم‌ مشهور شیعی‌، علامه‌ حلّی‌ (متوفی‌ 726)، بر همین‌ اساس‌ منهاج‌الکرامة‌ فی‌ معرفة‌الامامة‌ را نوشت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 116، 122، 130، 142). در مقابل‌، ابن‌تیمیه‌ که‌ معاصر علامه‌ حلّی‌ و آگاه‌ از روشِ متکلمان‌ امامیه‌ و محتوای‌ کتابهای‌ آنان‌ بود (رجوع کنید به ابن‌تیمیه‌، منهاج‌، ج‌ 7، ص‌ 96، 400)، منهاج‌السُّنَة‌ النبویة‌ را در رد عقاید شیعه‌، خصوصاً کتاب‌ علامه‌ حلّی‌، تألیف‌ کرد (رجوع کنید به همان‌، ج‌ 1، ص‌ 21، 58). وی‌ در جاهای‌ متعددی‌ از جلد هفتم‌ این‌ کتاب‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 12، 34، 112، 310ـ312) از ثعلبی‌ و روایات‌ وی‌ یاد کرده‌ و او را به‌ کم‌ اطلاعی‌ در حدیث‌ و جهل‌ به‌ صحت‌ و سقم‌ آن‌ متهم‌ کرده‌ است‌؛ بنابراین‌، به‌ نظر می‌رسد که‌ ابن‌تیمیه‌ از طریق‌ متهم‌ کردن‌ ثعلبی‌ به‌ بی‌مایگی‌ در علم‌ حدیث‌، قصد خلع‌ سلاح‌ کردن‌ متکلمان‌ شیعه‌ را داشته‌ تا در احتجاجات‌ کلامی‌ بر آنان‌ فائق‌
آید (برای‌ تفصیل‌ بیشتر
رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 41، 218ـ221). موضع‌گیری‌ ابن‌تیمیه‌ بر سیوطی‌ نیز اثر گذاشته‌ است‌ (رجوع کنید بهالاتقان‌، ج‌ 4، ص‌ 239، 243؛ قس‌ ابن‌عدی، ج‌ 6، ص‌ 120). طعن‌ وی‌ بر ثعلبی‌ احتمالاً بیشتر به‌ سبب‌ نقل‌ تفاسیر محمدبن‌ سائب‌ کلبی‌ (متوفی‌ 146) و مُقاتِل‌بن‌ سلیمان‌ (متوفی‌ 150) است‌ (رجوع کنید به د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»). همچنین‌ بازتاب‌ رأی‌ ابن‌تیمیه‌ در تألیفات‌ عده‌ای‌ از متأخران‌ و معاصرانِ متأثر از وی‌ قابل‌ مشاهده‌ است‌ (رجوع کنید به کتانی‌، ص‌ 67؛ محمدحسین‌ ذهبی‌، ج‌ 1، ص‌ 233ـ 235؛ زبیری‌، ج‌ 1، ص‌ 247ـ 248؛ ابوشهبه‌، ص‌ 125ـ127). در مقابل‌، برخی‌ سعی‌ در دفاع‌ از ثعلبی‌ و جایگاه‌ وی‌ داشته‌اند (رجوع کنید به قاسمی‌، ج‌ 1، ص‌ 41ـ42؛ جودة‌ محمدمهدی‌، ص‌ 68).

تفسیر ثعلبی‌ با وجود اهمیت‌ فراوان‌، ظاهراً به‌ سبب‌ انتقادهایی‌ که‌ از آن‌ شده‌ و نیز به‌ دلایل‌ دیگر، چندان‌ مورد توجه‌ قرار نگرفته‌ (ثعلبی‌، 1984، مقدمه‌ی‌ گولدفلد، ص‌ II-I ؛ رجوع کنید به> دایرة‌المعارف‌ قرآن‌ <، ج‌ 2، ص‌ 112؛ ثعلبی‌، اهل‌البیت‌ علیهم‌السلام‌، مقدمه‌ی‌ کعبی‌، ص‌ 7) و به‌ جز مقدمه‌ی‌ آن‌، تا سالهای‌ اخیر به‌ چاپ‌ نرسیده‌ بود (قس‌ صالحیه‌، ج‌ 1، ص‌ 312) تا اینکه‌ در 1422 علی‌ عاشور، محقق‌ شیعی‌، در بیروت‌ آن‌ را منتشر کرد. این‌ نسخه‌ ارزش‌ علمی‌ ندارد و دارای‌ افتادگی‌ و خطاهای‌ آشکار است‌ (رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 229ـ230؛ مدینی‌، 2004؛ ابوبیان‌، 2003). گویا مصحح‌، بیش‌ از هر چیز، به‌ جنبه‌های‌ کلامی‌ و جدلی‌ شیعه‌ و سنّی‌ توجه‌ داشته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ثعلبی‌، 1422، ج‌ 4، ص‌ 359، پانویس‌ 2، ج‌ 8، ص‌ 36ـ42، ج‌ 9، ص‌ 232، پانویس‌ 4). عادل‌ کعبی‌ نیز احادیثی‌ از تفسیر ثعلبی‌ را که‌ از اهل‌بیت‌ علیهم‌السلام‌ یا درباره‌ی‌ ایشان‌ نقل‌ شده‌، در تألیفی‌ مستقل‌ (قم‌ 1381 ش‌) گردآورده‌ است‌. همچنین‌ در دانشگاه‌ ام‌القری‌ در مکه‌، چندین‌ رساله‌ی‌ دانشگاهی‌ به‌ تصحیح‌ و تحقیق‌ متن‌ این‌ تفسیر اختصاص‌ یافته‌ است‌ (رجوع کنید به «تحقیق‌ تفسیرالثعلبی‌ فی‌ رسائل‌ جامعیة‌»، 2003). گفتنی‌ است‌ که‌ این‌ تفسیر، به‌ سبب‌ تأخیر در انتشار آن‌، بر خلاف‌ تفاسیر مشابه‌، موضوع‌ کتابهای‌ روش‌شناسی‌ تفسیر به‌ زبان‌ عربی‌ نبوده‌ و ظاهراً تنها یک‌ رساله‌ی‌ دکتری‌ در مدینه‌ (الجامعة‌الاسلامیة‌، 1405) بر مبنای‌ آن‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به زرکشی‌، ج‌ 1، ص‌ 105، پانویس‌ 6؛ دانشگاه‌ اسلامی‌ مدینه‌، 1424). اخیراً (2004 میلادی‌) ولید صالح‌، کتابی‌ جامع‌ و تحقیقی‌ درباره‌ی‌ تفسیر ثعلبی‌ تألیف‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید به منابع‌ مقاله‌).

دومین‌ اثر مشهور ثعلبی‌ کتابی‌ درباره‌ی‌ داستانهای‌ پیامبران‌ با نام‌ عرائس‌المجالس‌ فی‌ قصص‌الانبیاء است‌ (بروکلمان‌، ج‌ 1، ص‌ 429؛ برای‌ نامهای‌ مشابه‌ دیگر در نسخه‌ها و چاپهای‌ متعدد رجوع کنید به همانجا، > ذیل‌ <، ج‌ 1، ص‌ 529؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 15، ص‌242ـ243؛ کولبرگ‌، ص‌ 115ـ116؛ صالحیه‌، ج‌1، ص‌ 311ـ 312) که‌ با عنوان‌ قصص‌الانبیاء نیز مشهور است‌. به‌ نظر می‌رسد ثعلبی‌ قصص‌ الانبیاء را بعد از تفسیر خود و با استفاده‌ از آن‌ نوشته‌ باشد (صالح‌، ص‌ 55؛ نیز رجوع کنید بهثعلبی‌، قصص‌الانبیاء، ص‌ 347) زیرا این‌ دو کتاب‌، در حکایت‌ برخی‌ قصص‌، شباهتهای‌ بسیار دارند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهداستان‌ صالح‌ و قوم‌ ثمود: قصص‌الانبیاء، ص‌ 57 ـ63؛ الکشف‌ و البیان‌، ج‌ 4، ص‌ 251ـ 258؛ ماجرای‌ وفات‌ سلیمان‌: قصص‌الانبیاء، ص‌ 291ـ293؛ الکشف‌ و البیان‌، ج‌ 8، ص‌ 79ـ81؛ قصه‌ی‌ اصحاب‌ کهف‌: قصص‌الانبیاء، ص‌ 370ـ386؛ الکشف‌ و البیان‌، ج‌ 6، ص‌ 145ـ157). گویا وی‌ روایات‌ تفسیری‌ مرتبط‌ با قصص‌ پیامبران‌ را از تفسیر خود استخراج‌ کرده‌ و با افزودن‌ مطالبی‌ از تاریخ‌ و اخبار، با شکل‌ و ترتیبی‌ متفاوت‌ در قالب‌ این‌ کتاب‌ عرضه‌ کرده‌ است‌ (د. اسلام‌، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ توتولی‌، ص‌ 146ـ147). نسخه‌های‌ متعدد موجود از این‌ کتاب‌ در کتابخانه‌های‌ مختلف‌، ترجمه‌ها و اقتباسات‌ گوناگون‌ از آن‌ و توجه‌ فراوان‌ خاورشناسان‌ به‌ این‌ کتاب‌ (رجوع کنید به ادامه‌ی‌ مقاله‌)، نشان‌دهنده‌ی‌ اهمیت‌ و اعتبار این‌ اثر و رواج‌ و شهرت‌ آن‌ در میان‌ مسلمانان‌ است‌. همچنین‌ این‌ کتاب‌ از اواخر قرن‌ سیزدهم‌ تا به‌ امروز بارها به‌ چاپ‌ رسیده‌، از جمله‌ در بولاق‌ و قاهره‌ و بمبئی‌ (رجوع کنید به بروکلمان‌، ج‌ 1، ص‌ 429؛ صالحیه‌، همانجا)، هر چند که‌ هیچ‌ یک‌ از آنها علمی‌ و انتقادی‌ نبوده‌ است‌ (صالح‌، ص‌ 51).

عرائس‌المجالس‌ با مقدمه‌ی‌ نسبتاً کوتاهی‌ درباره‌ی‌ بیان‌ حکمتهای‌ ذکر قصص‌ پیامبران‌ و اقوام‌ پیشین‌ در قرآن‌ آغاز می‌شود. متن‌ اصلی‌ کتاب‌ به‌ مجالس‌ متعددی‌ تقسیم‌ شده‌ که‌ هر یک‌ به‌ موضوع‌ یا داستانی‌ مستقل‌ اختصاص‌ دارد.
برخی‌ از این‌ مجالس‌، به‌ سبب‌ طولانی‌ و متنوع‌ بودن‌، به‌ چند باب‌ تفکیک‌ شده‌اند. چنانکه‌ پیداست‌ وجه‌ تسمیه‌ی‌ کتاب‌ (عرائس‌المجالس‌) با همین‌ نحوه‌ی‌ نامگذاری‌ بخشهای‌ آن‌ مرتبط‌ است‌ (
رجوع کنید بهپائولینی‌، ص‌ 315، پانویس‌ 16). مطالب‌ این‌ کتاب‌، به‌ ترتیب‌ تاریخی‌ ذکر شده‌ است‌. ابتدا مجالسی‌ درباره‌ی‌ خلقت‌ زمین‌ و آسمانها و سپس‌ خلقت‌ آدم‌ و حوا آمده‌ است‌. در ادامه‌، قصص‌ پیامبران‌ و ماجراهای‌ اقوام‌ آنان‌ به‌ ترتیب‌ نقل‌ شده‌ که‌ در این‌ میان‌ قصه‌های‌ ابراهیم‌ و یوسف‌ و موسی‌ و سلیمان‌ و عیسی‌ علیهم‌السلام‌ مفصّل‌تر از دیگران‌ است‌. سرانجام‌، کتاب‌ با ذکر قصه‌ی‌ اصحاب‌ فیل‌ و ولادت‌ پیامبر اسلام‌ پایان‌ می‌یابد. مؤلف‌ در حکایت‌ قصه‌ی‌ هر یک‌ از پیامبران‌، بسته‌ به‌ اطلاعاتی‌ که‌ در اختیارش‌ بوده‌، به‌ نسب‌ و ولادت‌ و کودکی‌ پیامبر پرداخته‌ و سپس‌ بر اساس‌ ترتیب‌ زمانی‌، وقایع‌ مهم‌ زندگی‌ وی‌، از جمله‌ نبوتش‌، را مطرح‌ کرده‌ و به‌ همین‌ ترتیب‌ ذکر وقایع‌ را تا وفات‌ او پی‌گرفته‌ و گاهی‌ نیز برخی‌ از خصائص‌ آن‌ پیامبر را بازگو نموده‌ است‌.

قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ نقطه‌ی‌ تلاقی‌ تفسیرنگاری‌ و تاریخ‌نگاری‌ در فرهنگ‌ اسلامی‌ به‌ شمار می‌آید و تألیفی‌ است‌ که‌ با آن‌ قصص‌الانبیا نگاری‌، به‌ مثابه‌ی‌ گونه‌ای‌ ادبی‌، از تاریخ‌ و تفسیرنگاری‌ مستقل‌ گردیده‌ است‌ (در این‌باره‌ رجوع کنید به د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «قصص‌الانبیاء»؛ پائولینی‌، ص‌ 320؛ توتولی‌، ص‌ 138). عرائس‌المجالس‌، گرچه‌ نخستین‌ تألیف‌ مستقل‌ در این‌ زمینه‌ نیست‌ (برای‌ آگاهی‌ از آثار کهن‌ در این‌ حوزه‌ رجوع کنید بهحاجی‌خلیفه‌، ج‌ 2، ستون‌ 1328؛ بروکلمان‌، > ذیل‌ <، ج‌ 1، ص‌ 529ـ593؛ نیز برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به پائولینی‌، ص‌ 313ـ 314؛ توتولی‌، ص‌ 138ـ146)، گویاترین‌ نمونه‌ برای‌ معرفی‌ این‌ گونه‌ی‌ ادبی‌ در سنّت‌ اسلامی‌ است‌ که‌ به‌ دست‌ ما رسیده‌ است‌ (توتولی‌، ص‌ 146؛ کالدر، ص‌ 118). ثعلبی‌، که‌ اصولاً مفسر است‌، با توجه‌ به‌ منابع‌ تفسیری‌ فراوان‌، اقوال‌ مفسران‌ صحابه‌ و تابعین‌ و همچنین‌ آرای‌ مفسران‌ مشهور پیش‌ از خود را در عرائس‌ ذکر کرده‌، چنانکه‌ نامهای‌ کسانی‌ چون‌ ابن‌عباس‌ و عبداللّه‌بن‌ عمر و قَتاده‌ و سُدّی‌ و کلبی‌ و مقاتل‌ در جای‌جای‌ کتاب‌ به‌ چشم‌ می‌خورد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 10، 30، 39، 48ـ50، 64، 71، 91، 148ـ149 و جاهای‌ دیگر). اگرچه‌ گونه‌ی‌ تألیف‌ این‌ کتاب‌ بیشتر مبتنی‌ بر ادبیات‌ تفسیری‌ است‌ (د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «قصص‌الانبیاء»، «ثعلبی‌»)، ثعلبی‌ خود را محدود به‌ آن‌ نکرده‌ و از منابع‌ تاریخی‌ نیز بهره‌ برده‌ است‌. مهم‌ترین‌ این‌ کتابها که‌ در اختیار ثعلبی‌ بوده‌ (رجوع کنید بهصالح‌، ص‌ 250؛ نیز رجوع کنید بهبغوی‌، ج‌ 1، ص‌ 30) و امروزه‌ اثری‌ از آنها نیست‌، عبارت‌اند از: کتاب‌المبتدأ وهْب‌بن‌ مُنَبِّه‌ (متوفی‌ 110) و کتاب‌المغازی‌ محمدبن‌ اسحاق‌ (متوفی‌ 151؛ رجوع کنید به ثعلبی‌، 1984، ص‌ 66ـ 68). ذکر فراوان‌ نام‌ این‌ دو مؤلف‌ و نقل‌ قولهای‌ طولانی‌ از آنان‌ در عرائس‌، دالّ بر این‌ است‌ که‌ مطالب‌ این‌ دو کتاب‌ درون‌مایه‌ی‌ اصلی‌ تألیف‌ ثعلبی‌ را تشکیل‌ داده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 34، 53، 61، 67، 107، 135، 188 و جاهای‌ دیگر؛ درباره‌ی‌ این‌ دو کتاب‌ و مؤلفانشان‌ رجوع کنید به د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ابن‌اسحاق‌»، «مبتداء»؛ توتولی‌، ص‌ 138ـ141؛ ابن‌هشام‌، مقدمه‌ی‌ مهدوی‌، ج‌ 1، ص‌ یو ـ یز، مد ـ مز). همچنین‌ باید از تفسیر و تاریخ‌ طبری‌ یاد کرد که‌ به‌ ویژه‌ ساختار و محتوای‌ اجزای‌ نخستینِ تاریخ‌ وی‌ بر کتاب‌ ثعلبی‌ مؤثر بوده‌ است‌ (د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ توتولی‌، ص‌ 148) چنانکه‌ گزارشهای‌ ثعلبی‌ در برخی‌ موارد، کاملاً مشابه‌ روایات‌ تاریخ‌ طبری‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ماجرای‌ وفات‌ ابراهیم‌: طبری‌، ج‌ 1، ص‌ 312؛ ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء، ص‌ 85 ـ86؛ داستان‌ اشعیا: طبری‌، ج‌ 1، ص‌ 532 ـ537؛ ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء، ص‌ 293ـ297؛ جنگ‌ بُخْتُنَصَّر: طبری‌، ج‌ 1، ص‌ 558 ـ560؛ ثعلبی‌، قصص‌الانبیاء، ص‌ 310ـ311)، هر چند در هیچ‌ جای‌ کتاب‌ ثعلبی‌ از طبری‌ نامی‌ به‌ میان‌ نیامده‌ است‌.

ثعلبی‌ در ذکر یا عدم‌ ذکر اَسناد منقولات‌ خود، عیناً همانند تفسیرش‌ عمل‌ کرده‌، چنانکه‌ بخشی‌ از نقل‌قولهای‌ وی‌ بدون‌ سند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به نقل‌قولهای‌ ثعلبی‌ از وَهْب‌بن‌ مُنَبِّه‌، محمدبن‌ اسحاق‌، ابن‌عباس‌ در جاهای‌ متعدد) و بخشی‌ دیگر با اسناد متصل‌ ذکر شده‌ است‌ که‌ در طرق‌ این‌ روایات‌، نام‌ استاد وی‌ ابن‌فنجویه‌ بیش‌ از دیگران‌ به‌ چشم‌ می‌خورد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهقصص‌الانبیاء، ص‌ 15، 56، 87، 95، 104، 108، 154 و جاهای‌ دیگر). وی‌ گاهی‌ نیز روایاتی‌ از علی‌ علیه‌السلام‌ و دیگر امامان‌ شیعه‌ نقل‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ 73، 132، 329، 332، 347). اگر چه‌ صبغه‌ی‌ حدیثی‌ ثعلبی‌ در این‌ کتاب‌ نیز بروز پیدا کرده‌ و او در این‌ کتاب‌ نیز به‌ اسناد روایات‌ بی‌توجه‌ نبوده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 13، 31، 80، 126، 177ـ 178، 254ـ351) و در موارد متعددی‌، خصوصاً در آغاز مجالس‌ و ابواب‌، از عبارات‌ مشابه‌ اما متنوعی‌ چون‌ «قال‌ اهل‌العلم‌ باَخبارالماضین‌» و «قال‌ اهل‌الاخبار» و «قالت‌العلماء باَخبارالانبیاء» استفاده‌ کرده‌ است‌، به‌ نظر می‌رسد که‌ وی‌ در پی‌ این‌گونه‌ تعبیرات‌ معمولاً به‌ نقل‌ اقوال‌ رایج‌ قُصّاص‌ (قصه‌گویان‌) و آنچه‌ اصطلاحاً اسرائیلیات‌ خوانده‌ می‌شود، پرداخته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ 32، 65، 96، 163، 276، 304، 364). گفتنی‌ است‌ که‌ منقولات‌ فراوانی‌ از کعب‌الاحبار نیز در این‌ کتاب‌ وجود دارد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 4، 103، 152، 268، 348؛ برای‌ تفصیل‌ بیشتر درباره‌ی‌ منابع‌ مورد استفاده‌ی‌ ثعلبی‌ رجوع کنید به توتولی‌، ص‌ 146ـ 148).

می‌توان‌ گفت‌ عرائس‌المجالس‌ در میان‌ آثار مشابه‌ حالتی‌ میانه‌ دارد؛ از یک‌ سو مانند تألیف‌ محمدبن‌ عبداللّه‌ کسائی‌ (احتمالاً زنده‌ در اواخر قرن‌ پنجم‌؛ درباره‌ی‌ هویت‌ وی‌ و محتوای‌ کتابش‌ رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ 1، ستون‌ 723؛ د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «کسایی‌»؛ پائولینی‌، ص‌ 315؛ توتولی‌، ص‌ 151ـ 155) کتابی‌ کاملاً عامه‌پسند و غیرعلمی‌ نیست‌ که‌ فقط‌ برای‌ سرگرم‌ ساختن‌ مردم‌ تألیف‌ شده‌ باشد (د. اسلام‌، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «کسایی‌»، «ثعلبی‌»؛ نیز رجوع کنید به پائولینی‌؛ توتولی‌، همانجاها) و از سوی‌ دیگر، با قصص‌الانبیاء ابن‌کثیر که‌ تا حد امکان‌ از ذکر اختلاف‌ اقوال‌ و تطویل‌ پرهیز کرده‌ و چندان‌ از محدوده‌ی‌ تفسیر آیات‌ قرآن‌ خارج‌ نشده‌ است‌، تفاوتهای‌ آشکار دارد (رجوع کنید به کالدر، ص‌ 125ـ127). در کتاب‌ ثعلبی‌ خودِ قصه‌ها، در کنار تفسیر آیات‌، جایگاهی‌ مستقل‌ و ویژه‌ دارند تا آنجا که‌ گاهی‌ نقل‌ طولانی‌ یک‌ ماجرا یا پرداختن‌ به‌ اختلافات‌ فراوان‌ روایی منابع‌، موجب‌ شده‌ است‌ که‌ آیات‌ قرآنی مرتبط‌ با داستان‌ در درجه‌ی‌ دوم‌ اهمیت‌ قرار بگیرند یا حتی‌ به‌ فراموشی‌ سپرده‌ شوند (کالدر، ص‌ 125). چه‌ بسا قصد ثعلبی‌ از اینکه‌ در مقدمه‌ی‌ کتابش‌ (قصص‌الانبیاء، ص‌ 2ـ3) موضوع‌ حکمتهای‌ ذکر قصص‌ پیامبران‌ در قرآن‌ را پیش‌ کشیده‌ و در ضمن‌ آن‌ بر جنبه‌ی‌ تربیتی‌ و کارکرد اخلاقی‌ و عبرت‌آموزی‌ این‌ داستانها اشاره‌ کرده‌، همین‌ بوده‌ است‌ که‌ اهمیت‌ قصه‌ را به‌ مثابه‌ی‌ ابزاری‌ برای‌ تأثیرگذاری‌ بر ذهن‌ و روح‌ مخاطبان‌ نشان‌ دهد (در این‌باره‌ رجوع کنید به پائولینی‌، ص‌ 318ـ319؛ توتولی‌، ص‌ 148ـ150؛ کالدر، همانجا؛ صالح‌، ص‌ 37). شاهد این‌ مدعا آن‌ است‌ که‌ وی‌ با آنکه‌ به‌ تصریح‌ (قصص‌الانبیاء، ص‌ 2)، کتابش‌ را مشتمل‌ بر شرح‌ قصص‌ پیامبران‌ مذکور در قرآن‌ معرفی‌ کرده‌ است‌، به‌ این‌ امر بسنده‌ نکرده‌ و به‌ موضوعات‌ و داستانهای‌ دیگری‌ نیز پرداخته‌ است‌. ثعلبی‌ درسه‌ مجلس‌ نخست‌، موضوع‌ خلقت‌ عالم‌ را مطرح‌ کرده‌ که‌ به‌ ظاهر هیچ‌ ارتباطی‌ با عنوان‌ یا موضوع‌ کتابش‌ ندارد (درباره‌ی‌ ارتباط‌ این‌ موضوع‌ با کتابهای‌ قصص‌الانبیا رجوع کنید به د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «مبتدأ»؛ پائولینی‌، ص‌ 314ـ324). همچنین‌ به‌ تفصیل‌ به‌ ماجرای‌ شخصتیهایی‌ نظیر بُختُنَصَّر * پرداخته‌ (رجوع کنید بهثعلبی‌، قصص‌الانبیاء، ص‌ 294ـ311) که‌ نام‌ آنها صریحاً در قرآن‌ ذکر نشده‌ و تنها بر اساس‌ منابع‌ روایی‌ و تفسیری‌، آیه‌ یا آیاتی‌ از قرآن‌ بر آنها قابل‌انطباق‌ است‌. وی‌ گاهی‌ نیز داستان‌ برخی‌ پیامبران‌ مذکور در کتب‌ مقدّس‌، نظیر دانیال‌ و جرجیس‌، را آورده‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ 302ـ307، 386ـ392) که‌ در قرآن‌ حتی‌ اشاره‌ای‌ هم‌ به‌ آنها نشده‌ است‌. گذشته‌ از همه‌ی‌ اینها، ثعلبی‌ مجلسی‌ نسبتاً طولانی‌ را به‌ نقل‌ قصه‌ی‌ یکی‌ از ملوک‌ بنی‌اسرائیل‌ با نام‌ بلوقیا اختصاص‌ داده‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ 315ـ322) که‌ نه‌ در کتب‌ مقدّس‌ از او ذکری‌ شده‌ و نه‌ پیامبری‌ از پیامبران‌ الاهی‌ بوده‌ است‌. واسرشتروم‌ بر اساس‌ پژوهشی‌ تطبیقی‌، به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌ که‌ ماجرای‌ بلوقیا که‌ در قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ آمده‌، کاملاً مشابه‌ با داستان‌ مکاشفه‌ی‌ ابراهیم‌ در کتب‌ مجعول‌ دینی‌ یهود و بازسازی‌ شده‌ی‌ آن‌ است‌. احتمالاً عبداللّه‌بن‌ سلام‌ (متوفی‌ 43) ــ که‌ از اهل‌ کتاب‌ مسلمان‌ شده‌ در مدینه‌ بود و ثعلبی‌ این‌ داستان‌ را از وی‌ نقل‌ کرده‌ ــ با ایجاد تغییراتی‌، محتوای‌ این‌ ماجرای‌ شگفت‌انگیز را با فرهنگ‌ اسلامی‌ همگون‌ ساخته‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌ 238ـ 248). این‌ ماجرا بعدها، با اضافاتی‌ که‌ موجب‌ جذابیت‌ بیشتر آن‌ شده‌، در قالب‌ داستان‌ حاسب‌ کریم‌الدین‌ به‌ مجموعه‌ی‌ هزار و یکشب‌ راه‌ یافته‌ است‌ (رجوع کنید به الف‌لیلة‌ و لیلة‌، ج‌ 3، ص‌ 32ـ136؛ هزار و یکشب‌، ج‌ 2، ص‌ 1194ـ1214).

 لاسنر نیز در پژوهشی‌ مشابه‌ و تطبیقی‌ میان‌ منابع‌ یهودی‌ واسلامی‌، داستان‌ دیدار ملکه‌ی‌ سبا و سلیمان‌ را بررسی‌ کرده‌ و از طریق‌ مقایسه‌ی‌ گزارش‌ تورات‌ و نقل‌ ثعلبی‌ در قصص‌الانبیاء، نشان‌ داده‌ که‌ چگونه‌ داستانی‌ توراتی‌ به‌ متون‌ اسلامی‌ راه‌ یافته‌ و با فرهنگ‌ و اندیشه‌ی‌ مسلمانان‌ هماهنگ‌ شده‌ است‌ (ص‌ 119).

کتاب‌ ثعلبی‌ با عرضه‌ی‌ ساختاری‌ مناسب‌ و محتوایی‌ جذاب‌ در بیان‌ قصص‌ پیامبران‌، در میان‌ مردم‌ رواج‌ یافت‌ و تأثیر آشکاری‌ بر نویسندگان‌ بعدی‌ و منابع‌ شیعی‌ و منابع‌ سنّی‌ گذاشت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌کثیر، قصص‌الانبیاء، ص‌ 215، 236، 420، 436ـ437؛ جزایری‌، ص‌ 210، 259، 286، 295، 365؛ نیز رجوع کنید به ابن‌طاووس‌، سعدالسعود، ص‌ 109، 380ـ381؛ همو، فرج‌المهموم‌، ص‌ 21؛ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ 2، ستون‌ 1328؛ توتولی‌، ص‌ 188ـ189). از جمله‌ محمدبن‌ یوسف‌ شمس‌ شامی‌ (متوفی‌ 942)، مورخ‌ و سیره‌نویس‌ مشهور، کتابی‌ با نام‌ الجواهر النفائس‌ فی‌ تحبیر کتاب‌العرائس‌ نوشت‌ (رجوع کنید به شمس‌ شامی‌، ج‌ 1، ص‌ 322، ج‌ 3، ص‌ 173؛ ابن‌عماد، ج‌ 8، ص‌251). استنادات‌ متعدد شمس‌ شامی‌ در سبل‌الهدی‌ و الرشاد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهج‌ 1، ص‌ 312، 320، ج‌ 2، ص‌ 300، ج‌ 3، ص‌ 80، 104، ج‌ 5، ص‌ 183) به‌ اقوال‌ ثعلبی‌ در عرائس‌ و تفسیر، شاهدی‌ بر این‌ مدعاست‌. همچنین‌ مجلسی‌ در بحارالانوار، به‌ ویژه‌ در کتاب‌ تاریخ‌الانبیای‌ آن‌، به‌ بسیاری‌ از داستانهای‌ ثعلبی‌ استناد و برخی‌ از آنها را عیناً نقل‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهج‌ 11، ص‌ 393، ج‌ 12، ص‌ 213، 356، ج‌ 13، ص‌ 4، 50، 186، 412، ج‌ 14، ص‌ 27، 152، 282). تأثیر قصص‌ ثعلبی‌ را حتی‌ در اشعار شاعرانی‌ چون‌ مولوی‌ نیز می‌توان‌ مشاهده‌ کرد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید بهفروزانفر، ص‌ 9، 14، 82، 141، 171، 214). بروکلمان‌ (ج‌ 1، ص‌ 429) فهرستی‌ از نسخه‌های‌ خطی‌ موجود از عرائس‌ المجالس‌ را به‌ همراه‌ ترجمه‌های‌ متعدد آن‌ به‌ زبانهای‌ شرقی‌ و تلخیصها و اقتباسات‌ صورت‌ گرفته‌ از آن‌ آورده‌ است‌ (نیز رجوع کنید بهتوتولی‌، ص‌ 151، 161).

قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ به‌ همراه‌ قصص‌الانبیاء کسائی‌ همواره‌ به‌ عنوان‌ دو تألیف‌ مرجع‌ و الگو در این‌ حوزه‌ مطرح‌ بوده‌ و از این‌رو نظر خاورشناسان‌ را به‌ خود جلب‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید به د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»؛ پائولینی‌، ص‌ 314ـ 315؛ توتولی‌، ص‌ 154ـ 155). وجود نسخه‌ای‌ قدیمی‌ در کتابخانه‌ی‌ ملی‌ فرانسه‌ (رجوع کنید به سلان‌، ص‌ 344)، که‌ تلفیق‌ و خلاصه‌ای‌ از این‌ دو اثر به‌ همراه‌ هم‌ است‌، شاهدی‌ بر این‌ مدعاست‌ (توتولی‌، ص‌ 189، یادداشت‌ 7؛ نیز رجوع کنید بهد. اسلام‌، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «ثعلبی‌»). توتولی‌ بخشی‌ از تألیفاتی‌ را که‌ در سده‌های‌ میانی‌ بر اساس‌ این‌ دو کتاب‌ به‌ نگارش‌ در آمده‌ و اکنون‌ به‌ صورت‌ نسخه‌ی‌ خطی‌ موجود است‌، بر شمرده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌ 166ـ169). به‌ گفته‌ی‌ وی‌ (ص‌ 168)، بیشتر این‌ آثار احتمالاً چیزی‌ جز رونویسی‌ از این‌ دو کتاب‌ نیست‌. محققان‌ غربی‌ نیز پژوهشهای‌ متعددی‌ درباره‌ی‌ عرائس‌المجالس‌ و بخشهای‌ گوناگون‌ آن‌ انجام‌ داده‌ و قسمتهایی‌ از آن‌ را ترجمه‌ کرده‌اند (رجوع کنید به د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، همانجا؛ لاسنر، ص‌ 48ـ63، 187ـ202؛ توتولی‌، ص‌ 146ـ151، 160ـ 161؛ صالح‌، ص‌ 37، 51، 53 ـ 55). ویلیام‌ برینر متن‌ کامل‌ این‌ کتاب‌ را به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و مؤسسه‌ی‌ بریل‌ (لیدن‌ 2002) آن‌ را منتشر کرده‌ است‌.

ویژگیهای‌ عمومی‌ قصص‌الانبیاء ثعلبی‌ و نقل‌ برخی‌ داستانها و افسانه‌ها در این‌ کتاب‌، خصوصاً اخباری‌ که‌ از قُصّاص‌ و یهودیان‌ تازه‌ مسلمان‌ نظیر کعب‌الاحبار و وهب‌بن‌منبّه‌ و عبداللّه‌بن‌ سلام‌ روایت‌ شده‌ و به‌ اسرائیلیات‌ معروف‌ است‌، انتقادهای‌ فراوانی‌ را متوجه‌ این‌ اثر و مؤلف‌ آن‌ کرده‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از مهم‌ترین‌ انتقادها از کتب‌ قصص‌الانبیا و پاسخهای‌ آن‌ رجوع کنید به پائولینی‌، ص‌ 322ـ323؛ توتولی‌، ص‌ 151، 170ـ180).

دیگر تألیف‌ به‌ جامانده‌ از ثعلبی‌، رساله‌ی‌ نسبتاً مختصری‌ با نام‌ کتابٌ مُبارک یذْکرُ فیهِ قَتْلی‌'الْقُرآنِ العَظیمِ الّذینَ سَمِعُوا الْقُرا'نَ و ماتُوابِسَماعِهِ ] رَحْمَةُاللّهِ عَلَیهِمْ وَ عَلی‌' جَمیعِالمُسلمینَ [ است‌ که‌ در منابع‌ با عنوان‌ مختصر شده‌ی‌ قتلی‌القرآن‌ از آن‌ یاد می‌شود. در منابع‌ متقدم‌، از این‌ اثر کمتر یاد شده‌ است‌ (رجوع کنید به سهمی‌، ص‌ 561؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، 1418 ب‌، ص‌ 112؛ سخاوی‌، ص‌ 214). نام‌ این‌ کتاب‌، در سده‌های‌ اخیر، در آثار کتاب‌شناختی‌ خاورشناسان‌ مجدداً مطرح‌ گردید (رجوع کنید به ووستنفلد، ص‌ 60؛ بروکلمان‌، ج‌ 1، ص‌ 429). بروکلمان‌ (همانجا)، ضمن‌ ذکر نام‌ این‌ اثر در فهرست‌ آثار ثعلبی‌، از وجود دو نسخه‌ی‌ خطی‌ آن‌ خبر داده‌ است‌. این‌ رساله‌، چنانکه‌ از نام‌ آن‌ پیداست‌، درباره‌ی‌ کسانی‌ است‌ که‌ بر اثر شنیدن‌ آیات‌ قرآن‌ جان‌ سپرده‌اند. ثعلبی‌ در این‌ کتاب‌ نیز همانند اثر قبلی‌اش‌ به‌ روایت‌ داستان‌ پرداخته‌ و بنابراین‌ می‌توان‌ این‌ اثر وی‌ را نیز در زمره‌ی‌ ادبیات‌ داستانی‌ ـ قرآنی‌ به‌ شمار آورد. هدف‌ مؤلف‌ از نقل‌ مجموعه‌ داستانهای‌ این‌ کتاب‌ بیان‌ این‌ نکته‌ است‌ که‌ قرائت‌ و سماع‌ قرآن‌ نوعی‌ جهاد است‌ و مرگِ بر اثر آن‌، شهادت‌ است‌ (رجوع کنید بهثعلبی‌، 2002، ص‌ 126ـ 128؛ نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 6، 52). نقل‌ قولهایی‌ از این‌ کتاب‌ در برخی‌ منابع‌ بعدی‌ یافت‌ می‌شود (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌قُدامه‌، ص‌ 199ـ200، 254، 257).

قتلی‌القرآن‌ مقدمه‌ای‌ کوتاه‌ دارد که‌ در ضمن‌ آن‌، داستان‌ مرگ‌ مردی‌ جوان‌ بر اثر شنیدن‌ قرآن‌ نقل‌ شده‌ است‌. در ادامه‌، چندین‌ حکایت‌ به‌ دنبال‌ یکدیگر قرار گرفته‌ که‌ قالب‌ روایت‌ آنها نوعاً چنین‌ است‌: راوی‌ داستان‌ عابدی‌ خداترس‌ را ملاقات‌ می‌کند که‌ بر اثر تلاوت‌ یا استماع‌ یک‌ یا چند آیه‌ از قرآن‌ جان‌ سپرده‌ است‌. ثعلبی‌ در آغاز هر حکایت‌، سند آن‌ را به‌ صورت‌ متصل‌ تا راوی‌ آورده‌ است‌. محتوا و گونه‌ی‌ ادبی‌ این‌ کتاب‌ چنان‌ است‌ که‌ برخی‌ محققان‌ معاصر آن‌ را در زمره‌ی‌ آثار متصوفه‌ قلمداد کرده‌ و تألیف‌ آن‌ را قرینه‌ای‌ بر صوفی‌ بودن‌ ثعلبی‌ دانسته‌اند (ثعلبی‌، 2002، مقدمه‌ی‌ ویسمولر، ص‌ 60ـ67؛ نیز رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 57). صالح‌، با ذکر دلایلی‌، نه‌ تنها نشان‌ داده‌ که‌ ثعلبی‌ صوفی‌ نیست‌، بلکه‌ تصریح‌ کرده‌ که‌ این‌ رساله‌ تألیفی‌ در امتداد آثار فضائل‌القرآن‌ در نگارشهای‌ علوم‌ قرآنی‌ است‌، نه‌ کتابی‌ صوفیانه‌. به‌ نظر وی‌، ثعلبی‌ در این‌ کتاب‌ در مقام‌ عالمی‌ قرآنی‌ و با به‌کارگیری‌ فن‌ روایت‌ داستان‌، عمل‌ تلاوت‌ قرآن‌ را بسیار مهم‌ جلوه‌ داده‌ است‌ تا از این‌ طریق‌ قرآن‌ را به‌ جایگاه‌ اصلی‌ خود باز گرداند و وارد زندگی‌ مسلمانان‌ هم‌ عصر خود کند. صالح‌ برای‌ اثبات‌ ادعای‌ خود، علاوه‌ بر تجزیه‌ و تحلیل‌ ادبی محتوای‌ این‌ کتاب‌ و دو اثر دیگر ثعلبی‌، به‌ شرایط‌ سیاسی‌ ـ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ عصر وی‌ نیز توجه‌ کرده‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ بیشتر درباره‌ی‌ محتوای‌ کتاب‌ و تحلیل‌ آن‌ رجوع کنید به ثعلبی‌، 2002، همان‌ مقدمه‌، ص‌ 37ـ70؛ صالح‌، ص‌ 59 ـ 65).

قتلی‌القرآن‌ ثعلبی‌ در سالهای‌ اخیر به‌ پژوهشهای‌ جدید قرآنی‌ راه‌ یافته‌ است‌. ویسمولر در رساله‌ی‌ کارشناسی‌ ارشد خود (دانشگاه‌ کلن‌، 1996)، ضمن‌ تصحیح‌ متن‌ این‌ کتاب‌، آن‌ را به‌ آلمانی‌ ترجمه‌ کرده‌ و مقدمه‌ای‌ طولانی‌ بر آن‌ نوشته‌ است‌. این‌ پژوهش‌ موجب‌ مطرح‌ شدن‌ قتلی‌القرآن‌ در مطالعات‌ جدید قرآنی‌ شد (رجوع کنید به کرمانی‌، 1999، ص‌ 490؛ صالح‌، ص‌ 52، پانویس‌ 109) و از آن‌ پس‌، در برخی‌ پژوهشهای‌ مرتبط‌ با جنبه‌های‌ زیبایی‌شناختی‌ قرآن‌ مورد استناد قرار گرفت‌ (رجوع کنید به کرمانی‌، 1999، ص‌ 365ـ 425؛ همو، 1996، ص‌ 215). پایان‌نامه‌ی‌ ویسمولر در 2002 میلادی‌ به‌ چاپ‌ رسید.

برخی‌ منابع‌ از تألیفات‌ دیگر ثعلبی‌ خبر داده‌اند که‌ اثری‌ از آنها نیست‌: یکی‌ الکامل‌ فی‌ علم‌القرآن‌ که‌ فقط‌ واحدی‌، که‌ این‌ کتاب‌ را بر استادش‌ قرائت‌ کرده‌، از آن‌ نام‌ برده‌ است‌ (رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 4، ص‌ 1663)؛ احتمالاً این‌ کتاب‌ تا اواخر قرن‌ هشتم‌ در دسترس‌ بوده‌، چرا که‌ به‌ نظر می‌رسد نقل‌قول‌ زرکشی‌ (متوفی‌ 794) از ثعلبی‌ در البرهان‌ (ج‌ 2، ص‌ 369)، از الکامل‌ وی‌ بوده‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به صالح‌، ص‌ 51). کتاب‌ دیگر ثعلبی‌ ربیع‌المذکرین‌ نام‌ داشته‌ است‌ (رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌2، ص‌507؛ سیوطی‌، طبقات‌المفسرین‌، ص‌5). ثعلبی‌ احتمالاً تألیفی‌ مستقل‌ نیز درباره‌ی‌ فضائل‌ قرآن‌ داشته‌ که‌ سمعانی‌ آن‌ را با دو واسطه‌ از مؤلف‌ شنیده‌است‌ (رجوع کنید به 1395، ج‌ 1، ص‌ 567 ـ 568). همچنین‌ به‌ ادعای‌ خوانساری‌ (ج‌ 1، ص‌ 246)، ثعلبی‌ علاوه‌ بر تفسیر معروف‌ خود، تفسیری‌ مختصر داشته‌ که‌ نسخه‌ای‌ کهن‌ از آن‌ موجود است‌.

منابع‌: سلیمان‌ آتش‌، مکتب‌ تفسیر اشاری‌، ترجمه‌ی‌ توفیق‌ ه . سبحانی‌، تهران‌ 1381 ش‌؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌؛ ابن‌اثیر، اللباب‌ فی‌ تهذیب‌ الانساب‌، بیروت‌ 1414/1994؛ ابن‌بطریق‌، عمدة‌ عیون‌ صحاح‌ الاخبار فی‌ مناقب‌ امام‌ الابرار، قم‌ 1407؛ همو، کتاب‌ خصائص‌ الوحی‌ المبین‌، چاپ‌ محمدباقر محمودی‌، ] تهران‌ [ 1406؛ ابن‌تغری‌ بردی‌، النجوم‌ الزاهرة‌ فی‌ ملوک‌ مصر و القاهرة‌، قاهره‌ ?] 1383ـ 1392/ ? 1963ـ1972 [ ؛ ابن‌تیمیه‌، درءتعارض‌ العقل‌ و النقل‌، چاپ‌ محمد رشاد سالم‌، ] ریاض‌ [ 1399ـ1403/ 1979ـ1983؛ همو، مجموع‌الفتاوی‌، چاپ‌ مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌ 1421/2000؛ همو، مقدمة‌ فی‌ اصول‌التفسیر، بیروت‌: دارمکتبة‌ الحیاة‌، ] بی‌تا. [ ؛ همو، منهاج‌السنة‌ النبویة‌، چاپ‌ محمد رشاد سالم‌، ] حجاز [ 1406/1986؛ ابن‌جزری‌، غایة‌ النهایة‌ فی‌ طبقات‌ القرّاء، چاپ‌ برگشترسر، قاهره‌ ] بی‌تا. [ ؛ ابن‌جوزی‌، زادالمسیر فی‌علم‌ التفسیر، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالرحمان‌ عبداللّه‌، بیروت‌ 1407/1987؛ همو، کتاب‌الموضوعات‌، چاپ‌ عبدالرحمان‌ محمدعثمان‌، مدینه‌ 1386ـ 1388/1966ـ 1968؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، العجاب‌ فی‌ بیان‌ الاسباب‌ (اسباب‌ النزول‌ )، چاپ‌ عبدالحکیم‌ محمد انیس‌، دمّام‌ 1418 الف‌ ؛ همو، المعجم‌المفهرس‌، او، تجرید اسانیدالکتب‌ المشهورة‌ و الاجزاء المنثورة‌، چاپ‌ محمد شکور امریر میادینی‌، بیروت‌ 1418 ب‌ ؛ ابن‌خلّکان‌؛ ابن‌شهر آشوب‌، مناقب‌ آل‌ابی‌طالب‌، نجف‌ 1956؛ ابن‌صلاح‌، علوم‌الحدیث‌، چاپ‌ نورالدین‌ عتر، دمشق‌ 1404/1984؛ ابن‌طاووس‌ (احمدبن‌ موسی‌)، عین‌العبرة‌ فی‌ غبن‌ العترة‌، قم‌: دارالشهاب‌، ] بی‌تا. [ ؛ ابن‌طاووس‌ (علی‌بن‌ موسی‌)، سعدالسعود للنفوس‌، قم‌ 1380 ش‌؛ همو، الطرائف‌ فی‌ معرفة‌ مذاهب‌ الطوائف‌، قم‌ 1399؛ همو، فرج‌المهموم‌ فی‌ تاریخ‌ علماء النجوم‌، نجف‌ 1368، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1363 ش‌؛ ابن‌عدی‌، الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، چاپ‌ سهیل‌ زکار، بیروت‌ 1409/1988؛ ابن‌عماد؛ ابن‌قاضی‌ شهبه‌، طبقات‌ الشافعیة‌، چاپ‌ حافظ‌ عبدالعلیم‌ خان‌، بیروت‌: دارالندوة‌ الجدیدة‌، 1407ـ 1408؛ ابن‌قدامه‌، کتاب‌ التوّابین‌، چاپ‌ جورج‌ مقدسی‌، دمشق‌ 1961؛ ابن‌قُنفُذ، الوفیات‌، چاپ‌ عادل‌ نویهض‌، بیروت‌ 1400/1980؛ ابن‌کثیر، البدایة‌ و النهایة‌، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ 1408/1988؛ همو، قصص‌الانبیاء، بیروت‌ 1988؛ ابن‌مُلَقَّن‌، العقدالمذهب‌ فی‌ طبقات‌ حملة‌المذهب‌، چاپ‌ ایمن‌ نصرازهری‌ و سیدمهنّی‌'، بیروت‌ 1417/1997؛ ابن‌هشام‌، سیرت‌ رسول‌اللّه‌، ترجمه‌ و انشای‌ رفیع‌الدین‌ اسحاق‌بن‌ محمد همدانی‌، چاپ‌ اصغر مهدوی‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ ابوبیان‌، ] بحثی‌ درباره‌ی‌ نسخه‌ی‌ چاپ‌ شده‌ی‌ تفسیر ثعلبی‌ [ در

Tafsir.net , Apr. 2003. [Online]. Available: http://www. tafsir.org/ vb/ showthread. php?s;

محمد ابوشهبه‌، الاسرائیلیات‌ و الموضوعات‌ فی‌ کتب‌ التفسیر، بیروت‌ 1413/1992؛ علی‌بن‌ عیسی‌ اربلی‌، کشف‌ الغمة‌ فی‌ معرفة‌ الائمة‌، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، بیروت‌ 1401/1981؛ عبدالرحیم‌بن‌ حسن‌ اسنوی‌، طبقات‌ الشافعیة‌، چاپ‌ کمال‌یوسف‌ حوت‌، بیروت‌ 1407/1987؛ محمدبن‌ خیر اشبیلی‌، فهرسة‌ مارواه‌ عن‌ شیوخه‌ من‌ الدواوین‌ المصنفة‌ فی‌ ضروب‌ العلم‌ و انواع‌ المعارف‌، چاپ‌ فرانسیسکو کودرا و ریبرا تاراگو، ساراگوسا 1893، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ 1399/1979؛ الف‌ لیلة‌ و لیلة‌، بیروت‌: المکتبة‌ الثقافیة‌، 1401/1981؛ حسین‌بن‌ مسعود بغوی‌، تفسیرالبغوی‌، المسمی‌ معالم‌التنزیل‌، چاپ‌ خالد عبدالرحمان‌ العک‌ و مروان‌ سوار، بیروت‌ 1415/1995؛ علی‌بن‌ زید بیهقی‌، تاریخ‌ بیهق‌، چاپ‌ احمد بهمنیار، ] تهران‌ 1361 ش‌ [ ؛ «تحقیق‌ تفسیرالثعلبی‌ فی‌ رسائل‌ جامعیة‌»، در

Tafsir.net , Jun. 2003. [Online]. Available: http:// www. tafsir. org/vb/showthread. php?s;

عبدالرحمان‌بن‌ محمد ثعالبی‌، تفسیر الثعالبی‌، المسمی‌ بالجواهر الحسان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌، چاپ‌ علی‌محمد معوض‌ و عادل‌ احمد عبدالموجود، بیروت‌ 1418/1997؛ احمدبن‌ محمد ثعلبی‌، اهل‌البیت‌ علیهم‌السلام‌ فی‌ تفسیرالثعلبی‌: ماروی‌ عنهم‌ و ماروی‌ فیهم‌، چاپ‌ عادل‌ کعبی‌، قم‌ 1381 ش‌؛ همو، قصص‌الانبیاء، المسمی‌ عرائس‌ المجالس‌، بیروت‌: المکتبة‌ الثقافیة‌، ] بی‌تا. [ ؛ همو، الکشف‌ و البیان‌، المعروف‌ تفسیرالثعلبی‌، چاپ‌ علی‌ عاشور، بیروت‌ 1422/2002؛ همو، مفسر و شرق‌العالم‌ الاسلامی‌ فی‌ اربعة‌ القرون‌ الهجریة‌ الاولی‌: نشر مخطوطة‌ مقدمة‌ الثعلبی‌ (ت‌ 427 ) لکتاب‌ , الکشف‌ و البیان‌ عن‌ تفسیرالقرآن‌، چاپ‌ ایزایا گولدفلد، عکا 1984؛ نعمت‌اللّه‌بن‌ عبداللّه‌ جزایری‌، النورالمبین‌ فی‌ قصص‌ الانبیاء و المرسلین‌، قم‌ 1398/ 1978؛ جودة‌ محمدمهدی‌، الواحدی‌ و منهجه‌ فی‌التفسیر، ] قاهره‌ 1978 [ ؛ حاجی‌خلیفه‌؛ علی‌بن‌ محمد خازن‌، لباب‌ التأویل‌ فی‌ معانی‌ التنزیل‌، در مجمع‌التفاسیر، ] قاهره‌ [ 1317ـ1320، چاپ‌ افست‌ استانبول‌: دارالدعوة‌، 1404/1984؛ محمد خضیری‌، «الصلة‌ بین‌ تفسیر الواحدی‌ البسیط‌ و تفسیر شیخه‌ الثعلبی‌ (الکشف‌ و البیان‌ )»، در

Tafsir.net , May 2003. [Online]. Available: http:// www. tafsir. org/vb/showthread. php?s;

خوانساری‌، محمدبن‌ علی‌ داوودی‌، طبقات‌ المفسرین‌، بیروت‌ 1403/ 1983؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، تاریخ‌ الاسلام‌ و وفیات‌ المشاهیر و الاعلام‌، چاپ‌ عمر عبدالسلام‌ تدمری‌، حوادث‌ و وفیات‌ 421ـ440 ه، بیروت‌ 1414/1993؛ همو، سیر اعلام‌النبلاء، چاپ‌ شعیب‌ ارنؤوط‌ و دیگران‌، بیروت‌ 1401ـ1409/ 1981ـ 1988؛ همو، العبر فی‌ خبر من‌ غبر، ج‌ 3، چاپ‌ فؤاد سید، کویت‌ 1984؛ محمدحسین‌ ذهبی‌، التفسیر و المفسّرون‌، بیروت‌ 1407/1987؛ عبدالکریم‌بن‌ محمد رافعی‌ قزوینی‌، التدوین‌ فی‌ اخبار قزوین‌، چاپ‌ عزیزاللّه‌ عطاردی‌، بیروت‌ 1408/1987؛ علی‌محمد زبیری‌، ابن‌جُزَی‌ و منهجه‌ فی‌ التفسیر، دمشق‌ 1407/1987؛ محمدبن‌ بهادر زرکشی‌، البرهان‌ فی‌ علوم‌ القرآن‌، چاپ‌ یوسف‌ عبدالرحمان‌ مرعشلی‌، جمال‌ حمدی‌ ذهبی‌، و ابراهیم‌ عبداللّه‌ کردی‌، بیروت‌ 1410/1990؛ زمخشری‌؛ عبدالوهاب‌بن‌ علی‌ سبکی‌، طبقات‌ الشافعیة‌ الکبری‌، چاپ‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمدحلو، قاهره‌ 1964ـ1976؛ محمدبن‌ عبدالرحمان‌ سخاوی‌، الاعلان‌ بالتوبیخ‌ لمن‌ ذمّالتّاریخ‌، چاپ‌ فرانتس‌ روزنتال‌، بغداد 1382/1963؛ عبدالکریم‌بن‌ محمد سمعانی‌، الانساب‌، چاپ‌ عبداللّه‌ عمر بارودی‌، بیروت‌ 1408/1988؛ همو، التحبیر فی‌المعجم‌ الکبیر، چاپ‌ منیره‌ ناجی‌ سالم‌، بغداد 1395/ 1975؛ حمزه‌بن‌ یوسف‌ سهمی‌، تاریخ‌ جرجان‌، بیروت‌ 1407/ 1987؛ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بکر سیوطی‌، الاتقان‌ فی‌ علوم‌ القرآن‌، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، ] قاهره‌ 1967 [، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1363 ش‌؛ همو، بغیة‌الوعاة‌ فی‌ طبقات‌ اللغویین‌ و النحاة‌، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ 1384؛ همو، تدریب‌ الراوی‌ فی‌ شرح‌ تقریب‌ النواوی‌، چاپ‌ عزت‌ علی‌ عطیه‌ و موسی‌ محمدعلی‌، قاهره‌ ] 1980ـ1985 [ ؛ همو، الدرالمنثور فی‌ التفسیر بالمأثور، چاپ‌ نجدت‌ نجیب‌، بیروت‌ 1421/2001؛ همو، کتاب‌ طبقات‌ المفسرین‌، چاپ‌ مورسینگ‌، لیدن‌ 1839، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1960؛ همو، لباب‌النقول‌ فی‌ اسباب‌ النزول‌، چاپ‌ احمد عبدالشافی‌، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌ یوسف‌ شمس‌ شامی‌، سبل‌ الهدی‌ و الرشاد فی‌ سیرة‌ خیرالعباد، چاپ‌ عادل‌ احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض‌، بیروت‌ 1414/1993؛ زین‌الدین‌بن‌ علی‌ شهیدثانی‌، الرعایة‌ لحال‌ البدایة‌ فی‌ علم‌ الدرایة‌ و البدایة‌ فی‌ علم‌ الدرایة‌، قم‌ 1381 ش‌؛ محمدعیسی‌ صالحیه‌، المعجم‌ الشامل‌ للتراث‌ العربی‌ المطبوع‌، ج‌ 1، قاهره‌ 1992؛ ناصر صائغ‌، «نبذه‌ مختصرة‌ عن‌ تفسیرالثعلبی‌ رحمه‌اللّه‌»، در

Tafsir.net , Apr. 2003. [Online]. Available: http:// www. tafsir. org/vb/showthread. php?s;

ابراهیم‌بن‌ محمد صریفینی‌، تاریخ‌ نیسابور: المنتخب‌ من‌السیاق‌، چاپ‌ محمدکاظم‌ محمودی‌، قم‌ 1362 ش‌؛ صفدی‌؛ طبرسی‌؛ طبری‌، تاریخ‌ (بیروت‌)؛ حسن‌بن‌ یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، منهاج‌ الکرامة‌ فی‌ معرفة‌ الامامة‌، چاپ‌ عبدالرحیم‌ مبارک‌، مشهد 1379 ش‌؛ محمدحسن‌ فروزانفر، مآخذ