صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

چکیده

یکی از مباحث مطرحشده در علوم قرآن موضوع تناقض و تعارض در آیات قرآن است که از ابتدای نزول قرآن مسلمانان را به خود مشغول کرده است. در این راستا، آیه‌ی 82 سوره‌ی نساء (اگر قرآن از جانب غیر خدا میبود حتماً اختلاف فراوانی را در آن مییافتند) دستمایهی عالمان اسلامی برای پاسخ به این ایرادات بود و کتب مختلفی در پاسخ به این مدّعا تألیف شده و تقریباً در همه کتب تفسیر به این مهم پرداخته شده است.

محور اصلی پژوهش حاضر بیان رویکردهای عالمان مسلمان به مسألهی تعارض و تناقض در قرآن است و در سه فصل تنظیم شده است. فصل اول به تبیین اصطلاحاتی چون تعارض، تناقض، اختلاف و مشکل و بررسی کاربرد این اصطلاحات و موارد مشابه در کتب مختلف اختصاص دارد؛ سپس زمینههای تعارض بررسی شده و در پایان این فصل موضوعات مهم علوم قرآنی مرتبط با بحث معرفی شده است. در فصل دوم، ابتدا پیشینهی طرح موضوع وجود تناقض در قرآن در عهد پیامبر اسلام (ص) و ائمّه (ع) مطرح شده است و همچنین عدهای از مدعیان تناقض معرفی شدهاند. سپس به سیر تاریخی نگارشهای مرتبط با موضوع از ابتدای قرن دوم تا عصر حاضر پرداخته شده است. تألیفات متقدمان و متأخران در قالب سه گروه عمدهی چاپی، خطی، و مفقود تقسیم و معرفی شدهاند. در فصل سوم، که مهمترین فصل این پژوهش است، ابتدا فهرست آیاتی آمده است که در منابع کهن دربارهی آنها ادعای تناقض شده و در ادامه، رویکردهای گوناگون عالمان اسلامی در پاسخ به این ادعاها و روشهای مختلف آنان در حلّ و رفع این مسأله مانند روش لغوی، تأویل ادبی، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، مجمل و مبین، عام و خاص، حقیقت و مجاز بررسی شده است. در مجموع، به نظر میرسد، برای پاسخ به شبهات مربوط به تناقض و تعارض در قرآن تلاشهای فراوانی شده است و روشهای مختلف علمی، نقلی و تاریخی متناسب با مخاطبان و بر اساس نیازها و اوضاع و احوال زمان و مکان مورد استفاده قرارگرفتهاست.

کلید واژهها: تعارض در قرآن، تناقض در قرآن، مشکل القرآن، زنادقه و قرآن.

 

مقدمه

از نخستین سدههای اسلامی تناقض و تعارض در قرآن با انگیزهها و به دلایل مختلفی مطرح شده و در تألیفات مسلمانان بازتاب یافته است. این ادعا گاه به سبب مقابله با قرآن و انکار خاستگاه الهی آن و از سوی کسانی چون ابن راوندی با تعبیر «تناقض در قرآن» بیان شده است، و گاه به عنوان مسألهای تفسیری توجه مفسّران و قرآن پژوهان مسلمان را به خود جلب کرده و در ادبیات علوم قرآنی با عناوینی چون «مشکلالقرآن» از آن یاد شده است. به هر حال، عالمان اسلامی که مستنداتی همچون آیه‌ی 82 سورهی نساء (اگر قرآن از جانب غیر خدا میبود حتماً اختلاف فراوانی را در آن مییافتند) را پیش چشم داشتند، در مقام تحلیل و پاسخگویی به این مهم برآمدند و برای رفع آن از روشهای گوناگونی، شبیه به آنچه در جمع میان احادیث متعارض انجام گرفته بود، استفاده کردند، چنانکه گزارشی موجز از اشکالات و پاسخهای مطرحشده در این باره در دو فصل از دو کتاب کلاسیک علوم قرآن یعنی البرهان و الاتقان به دست ما رسیده است.    

         این موضوع از جهاتی نیز با دیگر اصطلاحات علوم قرآنی از جمله «متشابه القرآن و مختلفه»، «اعجاز القرآن»، «مشکل القرآن» و نظایر اینها مرتبط است، لذا در این کتابها راجع به این موضوع  سخن گفته شده و فصولی بدان اختصاص یافته است. به علاوه، در برخی از آثار تفسیری نظیر" تنزیه القرآن عن المطاعن" قاضی عبدالجبار معتزلی (د 415) و امالی سید مرتضی (د 436) آیاتی که دربارهی آنها چنین ادعایی وجود دارد به طور جداگانه بررسی شده است و در واقع مؤلفان این آثار به دفاع از انسجام و عدم اختلاف در قرآن برخاستهاند. 

            در این پژوهش، برآنیم تا با کاوش در متون پیشگفته شده، گزارشی جامع فراهم کنیم و آیاتی که یک به یک یا یک آیه با چند آیهی دیگر دربارهی آنها ادعای تعارض و تناقض شده است را بیان کنیم و با نشان دادن مواضع طرح این موضوع در شاخههای گوناگون علوم قرآنی، از اهمیت و جایگاه این مبحث در ادبیات علوم قرآنی و ارتباط آن با اصطلاحات رایج در این علوم سخن بگوییم. به علاوه، از علل و زمینههای پیدایش این ادعا و سیر تاریخی تألیفات مستقل و پراکندهی  عالمان مسلمان در این باره و به طور کلی تلاشهای انجامشده در این راستا بحث خواهیم کرد. نکته‌ی مهم در این پژوهش که بر مبنای نتایج مباحث پیشین انجام میگیرد و در پایان به آن خواهیم پرداخت بررسی و گونهشناسی روشهای مختلف عالمان اسلامی در مواجهه با این مسأله و تلاشهای آنان در پاسخگویی به این ادعاست. توضیح این که توجه اساسی و محوریت این بحث پیرامون مباحث مربوط به علوم قرآنی به ویژه تفسیر بوده و از پرداختن به رویکرد عالمان اسلامی در کتب فقهی و عرفانی صرف نظر شدهاست.

        

پیشینهی تحقیق

   براساس جستجوی انجام شده، چند پایاننامه و کتاب و مقاله مشاهده شد که عناوین آنها در نگاه  اول با عنوان این پژوهش مشابه بود، از جمله کتاب شبهه شناسی یا توهم تعارض در قرآن، نوشته‌ی مسعود صادقی، چاپ تهران (دار الکتب الاسلامیة 1386). در این کتاب، 168 شبهه که از طریق اینترنت و ماهواره و غیره علیه قرآن مطرح شده بدون دستهبندی منظم موضوعی و بدون ذکر منبع پاسخ داده شده که اکثر آنها از موضوع این پژوهش خارج است.

         مورد دیگر مقالهای است با عنوان «عدم تناقض در قرآن»، به قلم روحالله رضوانی در سایت پژوهشکدهی باقرالعلوم. ایشان در توضیح بسیار مختصری در دو صفحه صرفاً به معنای تناقض و آیهی عدم تناقض (82 نساء) و جایگاه علمی آن پرداخته است و وجود تناقض در قرآن را از منظر فصاحت و بلاغت و نظم در قرآن رد کرده است.

مورد دیگر مقاله ای بود با عنوان "بررسی سیر و عوامل موهم تناقض در قرآن " از دهقان منگابادی، بمانعلی که در آن به طور مختصر عوامل موهم تناقض بررسی شده بود.

مورد دیگر پایاننامه طاهره ایمانی  لنگرودی بود با عنوان اثبات عدم وجود تناقض در قرآن کریم و ایشان هم با دلائل مختلف اختلاف در قرآن را رد کرده بود.

        در نتیجه، ظاهراً آنچه پیشتر بهرغم تشابه اسمی با این پژوهش در پایاننامهها و مقالات و کتابها انجام     دادهاند فقط بیان شبهاتی مرتبط یا غیر مرتبط با این موضوع و پاسخهای اجمالی یا تفصیلی است.

 

اهداف و انگیزهها

   با توجه به مطالعاتی که در این زمینه انجام شد، پژوهشی که به نحوی روشمند و در قالبی آکادمیک به این بحث پرداخته باشد پیدا نشد، به گونهای که آیاتی را که در بسیاری از منابع دربارهی آنها ادعای تعارض و تناقض شده است گردآوری کرده، و به کتابشناسی آثار مرتبط توجه کرده، و مهمتر از همه به تحلیل و تبیین روشهای عالمان در رد این ادعا پرداخته باشد. با این حساب، جای خالی چنین پژوهشی و ضرورت انجام آن احساس میشد و لذا امیدوارم که در این پایاننامه  به انجام این کار موفق شده باشم.

 

سؤالات تحقیق

1. علل و زمینههای طرح مسأله تناقض و تعارض در قرآن چیست؟ و بر این اساس، این موضوع با کدام یک از عناوین رایج علوم قرآن مرتبط شده و سیر تاریخی آن چگونه بوده است؟

2. عالمان علوم قرآنی چه تلاشهایی در ردّ مسأله تناقض وتعارض در قرآن انجام دادهاند و چه تألیفاتی به جا گذاشته‌‌اند؟ تألیفات آنان به چند گروه قابل تقسیم است؟

3. عالمان علوم قرآنی در ردّ این مسأله از چه روشهایی بهره بردهاند و این روشها را چگونه میتوان دستهبندی کرد؟

 

فرضیههای تحقیق

1. بخشی از این ادعا به هدف مقابله با قرآن و نبوت پیامبر اسلام صورت گرفته و در موضوع اعجاز قرآن قابل پیگیری است و برخی دیگر به عنوان مسألهای تفسیری و ذیل عناوینی چون مشکل القرآن و متشابهالقرآن قابل بررسی است.

2. عالمان اسلامی این مسأله را در آثارشان مطرح کردهاند و گاه تألیف مستقلی به آن اختصاص دادهاند و گاه در اثنای کتابهای تفسیر و علوم قرآنی به آن پرداختهاند. پاسخ به این مسأله را در متون حدیثی شیعه و سنی و به نقل از معصومان (ع) نیز میتوان یافت.

3. عالمان اسلامی، بسته به موضوع آیات، روشهای گوناگونی را در رفع این مسأله یا پاسخگویی به آن به کار بردهاند. در آیات اعتقادی و قصصی بیشتر به بحث لغوی، تأویل ادبی، عام و خاص، اسباب نزول، و یا توجه به مفهوم آیات متشابه پرداختهاند و در آیات فقهی اختلافات را بیشتر با استناد به مفهوم نسخ رفع کردهاند.

       

سیر پژوهش رساله

خوشبختانه در سیر مراحل مطالعه و تدوین این پژوهش با راهنمایی و مشاوره اساتید محترم  دکتر عباسی و دکتر ایازی مشکل خاصی نداشتم ولی همانطور که روند هر تحقیق و اثر محققانه بدون مشکل نخواهد بود و من هم بی بهره نبودم؛ لذا یکی از مشکلات عمدهام عدم دسترسی به منابع عربی بود که توان زیادی را  برای جبران آن صرف نمودم.

 علی رغم همه‌ی مشکلات موجود، به کتابخانههای مختلف و مهمی در تهران و شهر مقدس قم مراجعه نمودم؛ تا منابع مورد نیاز را که امکان تحویل واستفاده بود بیابم و برای بهره برداری متون موجود با مشکلات عدیده روبرو بودم. مانند: عدم پذیرش دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد و یا عدم امانت کتاب در منزل و عدم تنوع منابع که عمدتاً تکراری بودند. اما با توکل و لطف الهی این امکان فراهم آمد تا این رساله (هر چند خالی از  نقص نیست) در سه فصل تنظیم شود. در فصل اول اصطلاحات مرتبط با این موضوع مانند تناقض، تعارض، اختلاف، مشکل القرآن تبیین شد. در آغاز گمان میرفت که بتوان با تحقیق در تعاریف اصطلاحات مرتبط به طور مشخص بیان کرد که کاربرد کدامیک از آنها در این حوزه صحیح یا حداقل صحیحتر است، ولی در اثنای پژوهش به نظر رسید که به دلیل بضاعت اندک علمی نگارنده و گستردگی بحث، چنین کاری از عهدهی این نوشته و نگارندهی آن خارج است، بنابراین به تعریفات مذکور در منابع اکتفا شد. در بخش دوم از فصل اول به زمینههای پیدایش بحث تعارض در کتب علوم قرآنی به طور خاص تحت عناوین مختلف علوم قرآن از جمله اعجاز، متشابه القرآن، مشکل القرآن، تفسیر و جز اینها مانند کتب احتجاج پرداخته شده است. در فصل دوم، ابتدا مدعیان تناقض در سدههای نخستین معرفی شدهاند وسپس به نگارشهای عالمان در قالب سه بخش کتب چاپی، کتب خطی وچاپهای سنگی و کتابهای مفقود اشاره شده است. در فصل سوم ابتدا آیات مورد تناقض بر اساس موضوع به چهار دسته تقسیم شدهاند که عبارتند از: آیات اعتقادی، آیات تاریخی و قصصی، آیات فقهی، و آیات دیگر. سپس رویکردهای عالمان در پنج منبع از مهمترین منابع تفسیری در قبال این آیات بررسی شده است. در پایان، دربارهی روشهای مختلف مفسّران در رفع تعارض میان آیات که شامل روشهایی چون روش ادبی، لغوی، تعیین آیات محکم و متشابه و نظایر اینهاست بحث شده است.

   دانلود : 11-dayani.pdf           حجم فایل 253 KB