صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

چکیده

پژوهش در حوزه ترجمه قرآن کریم، پیشینهای کوتاه دارد. برخی محقّقان با دقت نظر در ظرایف ساختارهای مختلف نحوی قرآن و مقایسهی آنها با الگوهای زبان فارسی به این مهم پرداختهاند. هدف از پژوهش حاضر بررسی و نقد معادلهای فارسیای است که مترجمان فارسی کهن و معاصر برای موارد کاربرد اعراب نحوی «حال» در قرآن برگزیدهاند. با توجه به پیچیدگی و ظرافت نسبی این اعراب نحوی در برخی آیات قرآن، بررسی و نقد تلاش‌های مترجمان در معادل‌گذاری برای موارد کاربرد این نقش نحوی در قرآن به نتایج جالب‌توجهی انجامیده است. از یک‌سو به تنوع ادبی اسلوب‌های انتخاب‌شده در زبان فارسی برای این نقش نحوی در عربی و در نتیجه ظرفیت زبان فارسی در برگردان آنها پرداخته و از سوی دیگر، برخی لغزش‌ها و خطاها در تشخیص این اعراب نحوی یا خطا در استفاده از اسلوب‌های فارسی  نشان داده شده است. در این پایاننامه موارد مهم و اختلافی کاربرد این نقش در قرآن بر اساس منابع موجود ذکر شده است؛ بر اساس شمارش منابع، حدود 400 مورد حال مفرد، 90 مورد جمله حالیه بدون واو و 190 مورد جمله حالیه با واو در قرآن به کار رفته است. سپس معادلهای انتخابی مترجمان منتخب (5 مترجم کهن و 15 مترجم معاصر) برای این موارد استخراج و بررسی شده است، و در ادامه معادل فارسی موردنظر با توجه به الگوهای ترجمهی «حال» در فارسی ارزیابی و نقد شده است، و در پایان، علاوه بر تبیین اختلافات نحویان و مترجمان بر سر تعیین ساختار نحوی «حال» در عبارات قرآن، میزان آگاهی و پایبندی هر مترجم به دانش نحو عربی و دستور زبان فارسی تا حد امکان آشکار گردیده است. همچنین میزان پایبندی مترجمان نسبت به رعایت این اصل نحوی مورد بررسی قرار گرفته است و در برخی موارد اندک، ترجمهای پیشنهادی ارائه شده است.

 

کلید واژهها

حال، ترجمه قرآن، نقد ترجمه قرآن، ترجمه های فارسی قرآن

 

مقدمه

ترجمه فارسی قرآن از آغاز فراهم آمدن اولین ترجمه رسمی قرآن (ترجمه مندرج در ضمن ترجمه‌ی تفسیر طبری) در قرن چهارم تا عصر حاضر با فراز و نشیبهایی همراه بوده است. میزان دانش مترجمان و معیارهای متفاوت آنان در ترجمه آیات و معادل‌گذاری برای واژه‌ها و عبارات از جملهی علل پدیدآمدن ترجمههای گوناگون قرآن به زبان فارسی است، چنانکه در برخی ترجمهها تعهد به متن اصلی و تحتاللفظی بودن و در برخی دیگر همزبانی با خواننده معیار اصلی به شمار میآیند. اما برخی از مترجمان برای روزمرگیزدایی اقدام به ترجمهی ادیبانه کردهاند. در این میان بعضی از مترجمان تلاش بر این داشتهاند که حد میانهای بین ترجمه نامأنوس تحت‌اللفظی و ترجمهی همزبانی با خواننده برای خود برگزینند، که دست یافتن به چنین مطلوبی البته امری دشوار است.

 

بیان مسئله

 امروزه دانش ترجمهشناسی حیطهی گستردهای را در بر میگیرد. همچنین، اهمیت و ظرافت ترجمه قرآن موجب شده است تا ترجمههای قرآن نیازمند ارزیابی و نقد مکرر باشند. نقّادیهایی که امروزه بر ترجمههای قرآن صورت گرفته، دقّت مترجمان را بالا برده و به تولید ترجمههایی با سطح کیفی بالاتری انجامیده است. با توجه به اختلاف معیار مترجمان در ترجمه و میزان دانش آنان در صرف و نحو عربی، لغزشهایی در این باب از ناحیهی آنها صورت گرفته است. شاید ترجمهی قرآن کریم با در نظر گرفتن تمام سطوح آن امری دشوار یا ناممکن باشد، لیکن عدم توجه به دقایق و ظرافتهای ادبی متن مبدأ، ترجمهی آن در زبان مقصد را بسیار از آنچه باید و شاید دورتر میکند. هدف از انجام این پژوهش بررسی پایبندی مترجمان قرآن به اعراب نحوی «حال» و بررسی تسلط ایشان به دانش نحو عربی است.

 

پیشینه تحقیق

 دربارهی موضوع «بررسی اعراب نحوی حال در قرآن» به طور مستقل و مجزا هیچ پژوهشی صورت نگرفته است. تنها کتابی تحت عنوان مشکلات ساختاری ترجمهی قرآن کریم به نگارش حیدر قلیزاده، تألیف شده است که مؤلف این کتاب دربارهی ساختارهای مختلف نحوی پژوهش کرده است و در بخشی مجزا به مشکلات ساختار نحوی «حال» پرداخته است. مواردی که ایشان مورد بررسی قرار دادهاند، بسیار اندک است و ایشان در شواهد مثال علاوه بر موارد اختلافی به موارد غیر اختلافی نیز اشاره کرده است. با توجه به پیچیدگیهای این ساختار و مجال اندک مؤلف در این کتاب، شایسته دیدم مطالعهو پژوهشی همه جانبه در این خصوص انجام دهم.

 

 اهداف

نیاز مردم به ترجمه‌ فارسی قرآن سبب گردیده است تا ترجمه‌های متنوعی از قرآن توسط مترجمان و مفسران ارائه گردد. اموری چون ارزیابی و نقد مکرر ترجمه‌ها، رشد کیفی این آثار را در بر دارد. بنابراین پژوهشهای علمی و دقیق در این راستا، دست‌یابی به ترجمه‌ای ایده‌ال را همواره میسّرتر می‌سازد. در ساختار قید و روش ترجمهی آن از فارسی کهن تا فارسی معاصر تغییراتی بوجود آمده است و یکی دیگر از اهداف مهم این پایاننامه بررسی این تغییرات در این فاصله زمانی است.

 

سؤالات تحقیق

سوالهایی که محور اصلی پژوهش مزبور را تشکیل میدهد عبارتند از:

متر جمان قرآن برای ساختار نحوی «حال» چه نوع معادلهایی در زبان فارسی برگزیدهاند؟

2ـ این مترجمان در تعیین و تشخیص «حال» در قرآن چه اختلافاتی دارند و سبب این اختلافات در چیست؟

3ـ میزان آگاهی و پایبندی مترجمان مختلف به دانش نحو عربی و دستور زبان فارسی (بهویژه در مورد حال) چگونه است؟

 

معرفی ساختار پژوهش

فصل اول به چهار بخش تقسیم میشود:

الف) بحث نظری درباره ترجمه قرآن  

ب) کلیاتی درباره نقش «حال» در عربی و معادل‌های آن در فارسی

 ج) معرفی نحویان و آثار اعراب القرآن

 د) معرفی مترجمان

ـ مترجمان کهن: ترجمه تفسیر طبری، ابوبکر سورآبادی، ابو‌المظفر شاهفور بن طاهر اسفراینی، ابوالفتوح رازی، رشید‌الدین میبدی.

ـ مترجمان معاصر: عبد‌المحمد آیتی، مهدی الهی قمشه‌ای، محمد باقر بهبودی، ابوالقاسم پاینده، کاظم پورجوادی، غلامعلی حداد عادل، بهاء‌الدین خرمشاهی، زین‌العابدین رهنما، محمد مهدی فولادوند، سید علی گرمارودی، سید جلال‌الدین مجتبوی، علی مشکینی، محمد کاظم معزی، ناصر مکارم شیرازی، سید محمدباقر موسوی همدانی.

در فصل دوم موارد کاربرد حال مفرد در قرآن (توصیف و تحلیل) و درفصل سوم موارد کاربرد جمله‌های حالیه و شبه جملهها در قرآن (توصیف و تحلیل) بیان شده است. و در پایان نتیجهگیری انجام شده است.

حال را میتوان از جهات مختلف تقسیم کرد: 1ـ از حیث ظاهری (مفرد، شبه جمله و جمله) 2ـ از جهت عاملِ در حال (عامل فعل، عامل شبه فعل و عامل محذوف) 3ـ با توجه به نقش صاحب حال (حال برای فاعل، نائب فاعل، مفعولٌبه، مضافالیه، مبتدا و خبر، مجرور به حرف جر است).

در این پایان نامه ابتدا حال از جهت ظاهری به دو فصل تقسیم شده است: در فصل دوم به حال مفرد و در فصل سوم به جمله حالیه (با واو و بدون واو) و شبهجمله پرداخته شده است؛ سپس در هر فصل تقسیم بندی کوچکتری، بر اساس نقش ذوالحال صورت گرفته است در فصل دوم که به حال مفرد اختصاص دارد، بخشهای کوچکتر با توجه به نقش ذوالحال به صورت زیر ترتیب یافتهاند (حال برای فاعل، نائب فاعل، مفعولٌبه، مضافالیه، مبتدا و خبر و نیز مجرور به حرف جر است)، و در فصل سوم برای جملههای حالیه بر همین اساس، با این تفاوت که صاحب حال جملههای حالیه بدون واو (فاعل، مفعولٌبه یا مجرور به حرف جر) است و صاحب حال جملههای حالیه با واو (فاعل، نائب فاعل، مفعولٌبه و مضافالیه) است. تقسیم بندی شبه جملهها نیز بر اساس نوع شبهجملهها (شبهجملههای حالیه از نوع جار و مجرور، شبهجمله حالیه از نوع ظرف، شبهجملههای حالیه از نوع مصدر) انجام گشته است.

فصل چهارم به دو بخش اصلی اختصاص یافته است؛ در بخش اول به ارزیابی «حال» در ترجمههای قرآن میپردازیم.در بخش دوم  این فصل به ارزیابی هر مترجم در مقایسه با عملکرد او در ترجمهی خودش خواهیم پرداخت.

 

مراحل انجام پژوهش و ویژگیهای آن

در تدوین این پایاننامه، همواره سه نوع منبع مورد استناد و مراجعه بوده است:

الف ـ منابع نحوی: درانتخاب منابع نحوی ابوجعفر احمد بن محمد نحّاس (قرن 4) و ابوالبقاء عکبری (قرن 7) را از نحویان کهن، محیی الدین درویش و محمود بن عبد‌الرحیم صافی را از نحویان معاصر برگزیدهام.

ب ـ منابع زبانی و دستوری: دستور نویسانی که کتابهای ایشان در این بخش مورد استفاده قرار گرفته است به شرح ذیلند: خسرو فرشیدورد، حسن انوری، حسن احمدی گیوی، ناتل خانلری، محسن ابوالقاسمی، تقی وحیدیان کامیار، غلامرضا عمرانی و طلعت بصّاری.

ج ـ منابع فن ترجمه از عربی به فارسی: در بخش فن ترجمه از کتابهای یحیی معروف و عبدالهادی فقهی زاده و همچنین درباره مشکلات ساختاری ترجمه قرآن از عربی به فارسی از اثر حیدر قلیزاده بهره جستهام.

در شواهد مثال تنها به بررسی مشکلات ساختاری اعراب نحوی «حال» پرداخته و مشکلات دیگر که ممکن است همزمان در ترجمه موجود باشد، مورد بررسی قرار نگرفته است. در برخی از آیات با چند «حال» در یک آیه مواجه هستیم، در مواردی که همه آنها از یک سنخ باشند به بررسیشان پرداخته و اگر موارد متفاوت در یک آیه قرار گرفته باشند  (مثلاً حال مفرد و جمله)، به بررسی یک حالت آن پرداخته شده است.

 

 در اولین گام پژوهش از کتاب فرهنگ نحوی ساختارهای قرآن کریم به نگارش مرتضی کریمینیا بهره جستهام.  در کتاب ایشان «حال» به سه بخش، تقسیم شده است (حال مفرد، جمله حالیه بدون واو و جمله حالیه با واو). ایشان تعداد «حال»ها را حدود 700 مورد شمارش کردهاند. اولین تلاش من در جهت تطبیق تمام موارد انتخابی ایشان با نحویان کهن و معاصر بود. در گامی موازی ترجمه مترجمان ذیل هر آیه مورد بررسی قرار گرفته است؛ در اغلب موارد، مترجمان اختلاف کمی داشته یا همگی در تأیید «حال» اتفاق نظر داشتهاند، بنابراین این آیات کنار گذاشته شدند و آیاتی که مترجمان نظرات مشابه نداشتند و کمتر به نقش حال عنایت داشتند انتخاب گشتند. در گام بعدی به بررسی ذوالحالها پرداخته و آیات انتخابی بر اساس تنوع ذوالحال در دستهبندیهای مختلف قرار گرفته است. ذوالحال بیشترآیات نقش فاعلی داشت؛ در نتیجه، بیشتر شواهد مثال از این گروه انتخاب گشت. در گام دیگری اقدام به تهیه جداولی برای نشان دادن ترجمههای کهن و معاصر کردم؛ ترجمههای کهن را بر اساس قدمت و معاصران را بر اساس حروف الفبا ترتیب دادم و تلاش برای گردآوری ترجمهها کردم؛ بعد از تکمیل هر جدول ابتدا به بررسی ترجمههای کهن، اختلافات آنها را مورد بحث قرار دادهام، سپس مواردی که صحیحتر مینمود را در آخر ذکر کردهام؛ سپس همین مراحل را در خصوص مترجمان معاصر انجام دادهام و به ارزیابی ترجمهی آنها از نظر درجه صحت پرداختهام. در گام نهایی به بررسی و مقایسه ترجمههای کهن و معاصر پرداختهام. اساس کار در فصول دوم و سوم به همین ترتیب استوار بوده است و در فصل چهارم عملکرد هر مترجم در مقایسه با خود در هنگام مواجهه با موارد مختلف «حال» در ترازوی ارزیابی قرار گرفته است. امید است که مورد قبول واقع شود.

   دانلود : 10-gheydar.pdf           حجم فایل 473 KB