صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

چکیده

موضوع این پایان‌نامه بررسی تحلیلی‌ـ‌انتقادی پژوهش آبراهام گایگر درباره‌ی ارتباط قرآن با منابع یهودی است. آبراهام گایگر (1810- 1874)، یهودشناس آلمانی، در 1833م پژوهشی با عنوان محمّد[ص] چه مطالبی را از یهودیت اقتباس کرد؟ منتشر کرد و در آن نظریه‌ی تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ یهودی را مطرح کرد و تا بدانجا پیش رفت که کتاب مقدس را از مصادر قرآن دانست. به زعم او آیات قرآن بازتابی از معارف و تعالیم یهودیت است و می‌کوشد تا نشان دهد محتوای معارف و احکام قرآنی تحت تأثیر آنها بوده است. نظریهی گایگر در قرن نوزدهم سرآمد نظریه‌های مربوط به مصادر قرآن شد. تنها اثرش در باب اسلام در تمامی نوشته‌های پس از او در خصوص تشابه میان اسلام و یهودیت و یا اسلام و مسیحیت اثرگذار بود. فصل نخست این پایان‌نامه به سیری از تحولات قرآن‌پژوهی غربیان، تحقیقات محققان آلمانی‌ـ یهودی و معرفی آبراهام گایگر اختصاص یافته و در فصل دوم مباحث و آرای گایگر در خصوص ارتباط قرآن با منابع یهودی ارائه شده است. در فصل آخر به تحلیل و ارزیابی این اثر در پنج بخش پرداخته شده است که در بخش اول منابع مورد استفاده‌ی گایگر در زمان نوشتن این اثر را مورد بررسی و سنجش قرار داده و در بخش دوم افراد متأثر از نظریه‌ی گایگر و اثرش معرفی شده‌اند. بخش سوم به ارزیابی‌های مثبت محققان غربی در رابطه با نظریهی گایگر اختصاص داده شده، در بخش چهارم نیز آرای منتقدان وی بیان شده و در بخش پایانی این تحقیق ارزیابی‌های کلی و نقدهای جزئی نگارنده آمده است. یکی از برجسته‌ترین انتقادهایی که به اثر گایگر وارد است، استفاده‌ی او از منابع بسیار اندک، محدود و نه چندان مهم وی از منابع اسلامی است که او را از ایده‌ها و آرای مفسران مسلمان دور نگاه داشته است.

 

کلید واژه‌ها: آبراهام گایگر، قرآن ‌پژوهی خاورشناسان، محققان آلمانی‌ـ یهودی، مصادر قرآن.

 

آبراهام گایگر محقق سرشناس آلمانی‌ـ یهودی قرن نوزدهم است. از او به عنوان بنیانگذار فکری اصلاحات در یهودیت یاد می‌کنند. زمان زیادی از زندگی خود را به ایجاد مکانی جهت مطالعه‌ی علمی یهودیت در دانشگاه‌های مدرن آلمانی اختصاص داد و در عین حال می‌کوشید تا جایگاه‌های خاخامی را در بِرسلاو و بعدها در فرانکفورت حفظ کند. او نیز به مانند اکثر همکاران یهودی خود مجذوب مقوله‌های علمی تاریخ‌‌گرایی آلمانی شد و بخش عمده‌ای از زندگی خود را صرف به اجرا درآوردن آن‌ها در یهودیت کرد. گرچه گایگر منتقد الاهیا‌ت‌دان‌های آلمانی بود که در تحقیق تاریخی خود فرضیات دینی را وارد کرده‌اند، وی درباره‌ی اینکه یهودیت چه بوده و چه باید باشد، فرضیه‌های خاص خود را داشت. درحالی‌که بیشتر عالمان یهودی سنّتی فهمشان از دینشان مختص به یهودیان است، گایگر بر جهان‌شمولی یهودیت تأکید داشت. از آنجا که تنها دغدغه و مسأله‌ی اصلی گایگر یهودیت بوده، لذا او بر آن شد تا مطالعه‌ی تطبیقی که در آن زمان رویکردی نو به حساب می‌آمد، انجام دهد و از رهگذر تطبیق یهودیت و اسلام، یهودیت را به نحو شایسته‌ای بشناساند.

 

طرح مسأله

آبراهام گایگر به پیشنهاد استاد خود، گئورگ ویلهلم فرایتگ در 1832م در مسابقه‌ای که از سوی دانشگاه بُن برگزار شد، شرکت کرد. موضوع مسابقه مطرح‌شده این بود: تحقیقی درباره‌ی آن دسته از مصادر قرآن یا دین اسلام که از یهودیت مشتق شده‌اند. پژوهش او در اصل به زبان لاتین بود، اما یک سال بعد با هزینه‌ی خود گایگر به زبان آلمانی تحت عنوان محمّد[ص] چه مطالبی را از یهودیت وام گرفت؟ چاپ شد. گایگر در این اثر کوشیده است تا تأثیرپذیری قرآن و اسلام را از یهودیت نشان دهد. هدف او در این کتاب شناخت چگونگی پیدایش اسلام و شکل‌گیری قرآن بود. گایگر پس از ذکر مقدمه‌ای کوتاه درباره‌ی چرایی و چگونگی تألیف این اثر، بخش‌های ابتدایی را به طرح سؤالاتی از این قبیل اختصاص داده است: «آیا محمّد[ص] می‌خواسته/ می‌توانسته است که از متون یهودی وام گیرد؟» و در بخش‌های دیگر، مطالب برگرفته ‌شده از متون یهود را مطرح کرده است. کتاب گایگر در نوشته‌ها و مجادلات بعدی درباره‌ی ارتباط میان اسلام با یهودیت و مسیحیت تأثیر گذاشت. در آثار برخی محققان و مبلغان مسیحی نظیر سنت کلئر تیسدال، تاریخ‌دان و زبان‌شناس انگلیسی که علاوه بر هند مدتی نیز در ایران اقامت داشته، ارجاعات متعددی به کتاب گایگر دیده می‌شود. به ‌علاوه، محققان سرشناسی چون تئودور نولدکه و رودی پارت در ارتباط با این اثر اظهارنظر کرده‌اند. اکثر محققان غربی از گایگر به عنوان محققی پیشگام در زمینه‌ی مطالعات اسلامی و از اثرش با عنوان اثری پیشرو که نقش اصلی و پررنگی را در همین زمینه ایفا کرده، یاد می‌کنند. این اثر در عمل نخستین تلاش محققانهی نویسنده‌ی بسیار جوانی بود که- با وجود موفقیت آن- هرگز اثر دیگری را در این زمینه در پی نداشت. وی بعد از آن تمام انرژی و توانایی تحلیلی فراوان خود را بر منابع یهودی و اصلاح یهودیت متمرکز کرد. اگرچه این کتاب به زبان انگلیسی ترجمه شده است، اما چاپ انگلیسی آن تقریباً از زمان انتشار آن بسیار نایاب شد و این روزها اکثر دانشجویان انگلیسی و آمریکایی دسترسی به این اثر ندارند. علیرغم این واقعیت این اثر همچنان اهمیت خود را در میان اولین خوانندگانش حفظ کرده است.

از این رو، هدف اصلی پژوهش حاضر در وهله‌ی نخست معرفی آبراهام گایگر و اثر مهم او درباره‌ی مصادر قرآن به پژوهشگران ایرانی و در مرحله‌ی بعد، نشان دادن دامنهی تأثیرگذاری کتاب او در نوشته‌های پس از وی و تحلیل‌ها و نقدهای ارائه‌شده درباره‌ی این کتاب است. در این پژوهش مبنای کار ترجمه‌ی انگلیسی کتاب گایگر خواهد بود.

 

پیشینه‌ی موضوع

در رابطه با آبراهام گایگر و تنها اثرش درباره‌ی اسلام تاکنون پایان‌نامه‌ای نوشته ‌نشده است. افزون بر این، در خصوص این موضوع منابع فارسی معتبری که مختص به معرفی آبراهام گایگر و آرای او و اثرش به طور کامل باشند، نمی‌توان یافت. تنها مطلبی که در مقالات فارسی‌زبان در رابطه با گایگر قابل‌‌ملاحظه و در خور توجه است، بیان عنوان اثرش و توضیح مختصر و کوتاهی در باب آرای او مبنی بر اشتقاق یافتن قرآن از منابع یهودی است. یکی از این مقالات که من نیز از آن در پایان‌نامه‌ی خود بهره برده‌ام، مقاله‌ای است که سیر تحول دیدگاه‌های خاورشناسان را درباره‌ی مصادر قرآن نشان می‌دهد. در این مقاله از گایگر به عنوان خاورشناسی تاریخ‌گرا که برای نخستین بار ایده‌ی اقتباس قرآن از منابع یهودی را مطرح کرده، یاد شده و توضیحاتی در مورد نظریه و اثر وی ارائه شده و پس از آن دامنه‌ی تأثیرگذاری آرای او در میان خاورشناسان این حوزه نشان داده‌ شده است.

- محمد کاظم شاکر و محمد سعید فیاض، «سیر تحول دیدگاههای خاورشناسان در مورد مصادر قرآن»، مجله پژوهشهای قرآن و حدیث، شماره۱، سال۴۳، ۱۳۸۹، از صفحه۱۱۹- ۱۳۸.

شایان ذکر است که برخلاف کمبود منابع فارسی در رابطه با این موضوع، در میان خاورشناسان می‌توان محققانی را نام برد که مقالات یا بخشی از کتاب خود را به معرفی آبراهام گایگر و آراء و اثرش اختصاص داده‌اند و من نیز از آنها در این پایان‌نامه بهره برده‌ام. از جمله:

1.     Heschel Susannah, “Abraham Geiger and the Emergence of Jewish Philoislamism”, Im vollen Licht der Geschichte", Die Wissenschaft des Judentums und die Anfange der kritischen Koranforschung, Berlin 2008;

2.       W.Hughes Aaron, “Contextualizing Contexts-Orientalism and Geiger's was hat Mohammed aus dem Judenthume aufgenommen? Reconsidered, Im vollen Licht der Geschichte", Die Wissenschaft des Judentums und die Anfange der kritischen Koranforschung, Berlin 2008;

3.     Lassner Jacob, A Nineteenth-Century Jewish Reformer on the Origins of Islam”, Im vollen Licht der Geschichte", Die Wissenschaft des Judentums und die Anfange der kritischen Koranforschung ,Berlin 2008;

4.     Lassner Jacob˒ Jews ˒Christians˒ and the Abode of Islam:Modern Scholarship˒Medieval Realities˒The University of Chicago Press˒ 2012;

5.     E. Pregill Michael ˒ The Hebrew Bible and the Quran: The Problem of the Jewish Influence on Islam˒ Elon University˒2007;

6.     Tastekin Emel ˒ “Another Look At Orientalism: Western Literature In The Face of Islam”˒ The University of British Columbia˒Vancouver˒April 2011;

به غیر از آثاری که در فوق در رابطه با آبراهام گایگر گذشت، در این پایان‌نامه سعی دارم بعد از معرفی گایگر برخی آرای وی را به نقد و تحلیل گذارم.

 

پرسش‌های تحقیق

در این تحقیق به دنبال پاسخ به پرسش‌هایی هستیم که در شناخت بهتر با اثر و آرای گایگر و همچنین تحلیل و ارزیابی‌های انجام‌ شده در رابطه با نظریهی او، ما را یاری نماید. پرسش‌‌هایی از قبیل:

کتاب گایگر شامل چه مباحث و آرایی درباره‌ی ارتباط قرآن با یهودیت است؟

چه کسانی و به چه میزان بعد از گایگر از وی متأثر بودند؟

دیدگاه گایگر چگونه تحلیل می‌شود و چه انتقادهایی بر آن وارد شده است؟

 

روش تحقیق

روش این پایان‌نامه تحلیلی‌ و مقایسه‌ای بوده و در آن بخش از پایان‌نامه که اختصاص به نقدهای جزیی و موردی نگارنده به مباحث و آرای گایگر در کتابش دارد، از مطالعهی تاریخی نیز بهره‌مند شده‌ام. افزون بر این، جهت تقسیم‌بندی دقیق منابع یهودی آبراهام گایگر ملاقاتی با خاخامی به نام آقای دکتر یونس حمّامی لاله‌زار در انجمن کلیمیان داشته‌ام و از آرای وی تنها در خصوص ترتیب و ساختار منابع یهودی گایگر استفاده کرده‌ام.

 

مشکل‌های تحقیق

اولین نکته اینکه به دلیل حجم موسع متون لاتینی در انجام این پژوهش فرصت اندکی برای ترجمه و فهم دقیق آن‌ها داشتم. بعد از این همه باید نقدهای موردنظرم را نسبت به برخی ایده‌های گایگر در زمینه‌ی مقایسه‌ی گزارش‌های قرآن با کتاب مقدس با ارجاع به منابع متقن و مهم به نقد می‌کشیدم، این امر نیز خود مستلزم فرصت بسیار بیشتری بود که طبعاً از حوصله‌ی اثری در حد این پایان‌نامه خارج می‌نمود.

 

ساختار تحقیق

این تحقیق در سه فصل تنظیم شده است. در فصل اول به سه مبحث اساسی و کلی پرداخته می‌شود. مبحث نخست در باب پژوهش غربیان درباره‌ی مصادر یهودی‌ـ مسیحی قرآن است که جهت تبیین هر چه بهتر این مبحث آن را به دو بخش تقسیم کرده‌ام. مطالب مورد بحث در بخش اول، شامل نخستین مراحل قرآن‌پژوهی در غرب و معرفی آثاری که در این زمینه تألیف شده است. بخش دوم این فصل نیز به تبیین سیر نگارش‌ها در باب مصادر قرآن در غرب اختصاص یافته است. در مبحث دوم به معرفی محققان آلمانی‌ـ یهودی، میزان مشارکتشان در زمینهی مطالعات اسلامی پرداخته شده و در نهایت در مبحث سوم مطالبی در جهت معرفی آبراهام گایگر و اثر مشهورش در رابطه با اسلام ارائه شده است. فصل دوم این تحقیق به توصیف کتاب گایگر اختصاص دارد. در این فصل سعی شده تصویری کلی از کتاب او و مباحث و آرای وی ارائه شود. و فصل سوم از پنج بخش تشکیل شده است. بخش نخست به معرفی و تحلیل منابع مورد استفاده‌ی گایگر در نوشتن اثرش می‌پردازد، او در تألیف این اثر از دو دسته منابع کلی یعنی اسلامی و یهودی بهره برده است که هر کدام از این منابع خود نیز تقسیم‌بندی‌هایی دارند که هر کدام به طور کامل و با ذکر شاهد مثال از کتاب گایگر توضیح داده شده‌اند. بخش دوم اختصاص به معرفی محققانی دارد که از آرای گایگر تأثیر پذیرفته‌ و به عبارتی دنباله‌رو و موافق نظریه‌ی او بوده‌ و در بخش‌هایی از آثار خود ارجاعاتی به کتاب او داشته‌اند. بخش سوم شامل ارزیابی‌های محققانی است که نسبت به نظریهی گایگر و اثرش دید مثبت داشته و در کل او را تمجید و تحسین کرده‌اند. بخش چهارم مربوط به نقد آرای گایگر از منظر غربیان می‌شود که این بخش نیز شامل دو مبحث است. اولین مبحث در واقع نقدی کلی است در رابطه با این اندیشه که آیا هر تشابهی مساوی با تأثیرگذاری یا تأثیرپذیری است؟ مبحث دوم شامل گزارشاتی از نقدهای برخی محققان غربی درباره‌ی اثر گایگر است و آخرین بخش این فصل به نقدهای وارد شده بر اثر و آرای گایگر از منظر اسلامی می‌پردازد که این بخش نیز به نوبهی خود متشکل از دو مبحث است، نخست نقدی کلی و دوم نقدهای موردی.

   دانلود : 7-bigdeli.pdf           حجم فایل 269 KB