صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

چکیده

موضوع این پایان‌نامه دیدگاه‌های قرآنی فضل‌الرحمان است. فضلالرحمان (1919-1988)، فلسفهدان و نواندیش پاکستانی، به سبب فعالیتهای پژوهشی و تألیف آثار متعدد و تربیت شاگردان فراوان و به ویژه به دلیل آرای نواندیشانه‌ی تأثیرگذار، در میان اسلامپژوهان مسلمان و غربی جایگاهی ویژه دارد. او پس از تحصیل و تدریس در غرب و مطالعه‌ی آثار فلسفی، دچار شکگرایی شد و باورهای سنتیاش درهم شکست و از همین زمان برنامه‌ی فکری او به عنوان نواندیش و اصلاحگر دینی آغاز شد. محور اندیشهی او همواره قرآن بود و دغدغهی اصلی او ارائهی روشی درست برای فهم و تفسیر قرآن. او یکی از محققان پیشگام مسلمان در دوره‌ی جدید است که نظریه‌ای دگراندیشانه درباره‌ی موضوع پیچیده‌ی وحی ارائه داده است. توجه خاص فضل‌الرحمان به شرایط تاریخی عصر نزول و مطالعه‌ی سیره‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله تأثیر فراوانی بر تبیین او از وحی گذاشت. این دیدگاه متفاوت فضل‌الرحمان نسبت به وحی، به او اجازه داد تا نگاهی متفاوت به مقوله‌ی فهم و تفسیر قرآن داشته باشد. او در کنار عرضه‌ی دیدگاه‌های اصلاح‌گرایانه، به موضوع روش‌شناسی مطالعات اسلامی در غرب نیز پرداخته است. در این پایاننامه ضمن معرفی شرححال و آثار قرآنی فضل‌الرحمان، مهمترین دیدگاههای او در باب وحی قرآنی، فهم و تفسیر قرآن و ارزیابی او از آثار غربیان دربارهی قرآن طرح و بررسی شده است.

کلیدواژهها: فضلالرحمان، وحی قرآنی، تفسیر قرآن، قرآنپژوهی در غرب.

 

مقدمه

فضلالرحمان اندیشمند پاکستانی قرن بیستم میلادی است. تخصص وی در زمینهی فلسفهی اسلامی است، اما شهرت او در جهان اسلام و نیز در میان اسلام شناسان غربی بیشتر به سبب تلاشهای وی در رفع تقابل اسلام و دنیای مدرن است. فضلالرحمان که سالهای پایانی عمرش را در دانشگاه شیکاگو سپری کرد، به دنبال پاسخ به این مسئله بود که پیام جاودانهی قرآن در عین انطباق با شرایط تاریخی زمان نزول چگونه میتواند برای مسلمانان امروز کارآمد باشد.

آثار فضلالرحمان در زمینهی اصلاح اندیشهی دینی پنج کتاب و حدود هفتاد مقاله است که همگی به زبان انگلیسی است. بیشتر کتابهای او به زبانهای جهان اسلام نظیر عربی، ترکی و اندونزیایی ترجمه شده است و در نشریههای بینالمللی معرفی و نقد آثار وی به چاپ رسیده است. اما آرای او در ایران چندان شناخته شده نیست و جز بخش اندکی از یکی از کتابهای وی و چند مقالهی محدود، نوشتهی جدی دربارهی اندیشه و آرای او به فارسی انتشار نیافته است.

طرح موضوع

تمرکز اصلی این پژوهش بر آرای قرآنی فضلالرحمان به ویژه درباره وحی و تفسیر است. در خصوص پدیدهی وحی قرآنی، فضلالرحمان نظریهی«املای وحی» (اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله همچون دستگاه ضبط صوت تنها دریافت کننده و انتقال دهنده وحی است) را به نقد کشید. از نظر او راست‌کیشی دارای این ظرفیت فکری نیست که بگوید کل قرآن هم کلام خدا و هم در عین حال کلام محمد صلی الله علیه و آله است. وی در وحی قرآنی به دو عنصر اساسی توجه دارد: یکی بعد روانشناختی پیامبر صلی الله علیه و آله در فرایند دریافت وحی و دوم بافت اجتماعی و فرهنگی جامعه در آن عصر. به علاوه، بر مبنای فهم جدید فضلالرحمان از اسلام، در تاریخ اندیشهی اسلامی، قرآن جز از طریق تفاسیر و فهم مفسران آموخته نشده است. فضلالرحمان با مطالعهی قرآن در کنار سیرهی پیامبر صلی الله علیه و آله گامی جدید از درک معنا و مراد قرآن برداشت. او که علت انحطاط جوامع اسلامی را فاصله گرفتن از قرآن و راز اصلاح آن را بازگشت به قرآن میدانست، با فاصله گرفتن از آرای فلاسفه، سعی کرد با محور قرار دادن قرآن، نظامی اخلاقی و حقوقی متناسب با دنیای امروز بنا کند. فضلالرحمان در مقدمهی اسلام و مدرنیته نظریه‌ی«دو حرکتی» را پیشنهاد میدهد. او معتقد است که تفسیر امروزی نیازمند حرکت دو سویه از دورهی حاضر به دورهی نزول و سپس بازگشت به دورهی حاضر است.

فضلالرحمان در کتاب مضامین اصلی قرآن، آرای جان ونزبرو(د 2002) مؤلف دو کتاب بحث برانگیز مطالعات قرآنی و محیط فرقهای، را به نقد میکشد. به نظر ونزبرو، منابع اسلامی در دو قرن نخست در صدد بیان«تاریخ نجات» هستند نه آنچه که در واقع روی داده است و نباید مطالب این منابع را با روایت تاریخی ثبت شدهی مورخان اشتباه گرفت و باید آن را با تحلیل ادبی بررسی کرد. ونزبرو چهار مضمون اصلی برای قرآن بر میشمارد که فضلالرحمان به شدت از آنها انتقاد میکند و آنها را دارای خاستگاه یهودی میداند.

هدف اصلی این رساله بررسی آرای فضلالرحمان دربارهی دو مفهوم محوری در اندیشهی اسلامی یعنی وحی قرآنی و فرایند فهم و تفسیر قرآن است. ضمن این که از دیدگاه او دربارهی آثار قرآن پژوهی محققان غربی و ارزیابی او از رهیافتهای آنان به اسلام نیز سخن خواهد رفت.

با توجه به تحصیلات فراگیر فضلالرحمان در زمینهی علوم اسلامی و همچنین حضور علمی چند سالهی وی در غرب، او دچار تردیدهای فراوانی شد و باورهای سنتیاش در هم شکست. بدین ترتیب وی گامی جدید در فهم و تفسیر قرآن برداشت. با توجه به اهمیت نوشتههای او در زمینهی احیا و نواندیشی دینی و تقدم وی در بازاندیشی برخی مفاهیم محوری اسلامی، این محقق تأثیرگذار اسلامی در مقایسه با نواندیشان دیگر مصری، در میان علاقهمندان این عرصه، ناشناخته باقی مانده است. بنابراین این امر من را واداشت تا با معرفی آرای فضلالرحمان، آنها را در اختیار علاقهمندان قرار داده تا بابی برای بررسی و تحقیق بیشتری شود.

پیشینه‌ی موضوع

دربارهی موضوع حاضر پایان‌نامهای نوشته نشده است. اما چند مقاله تألیفی یا ترجمهای انتشار یافته یا در دست انتشار است. ازجمله مقالهای از مهرداد عباسی با عنوان«تکاپوی راهی برای دینداری در دنیای جدید: مروری بر زندگی، آثار و افکار فضلالرحمان»، که زیر چاپ است. و همچنین مجموعه مقالههایی که در مجلهی مدرسه(شمارهی 4، مهر ماه 1385) به چاپ رسیده است، که عبارتند از:«کتاب‌شناسی فضل‌الرحمان» از سید علی آقایی؛ «فضلالرحمان و اندیشههای وی در باب فهم و تفسیر قرآن» از عبدالله سعید به ترجمهی مهرداد عباسی؛ «فایدهی تاریخ در آموزههای اصلاح گرایانهی فضل‌الرحمان» از حسین کمالی؛ «میراث فضلالرحمان» از فردریک ماتیوس دنی به ترجمهی حمید رضا نمازی.

در این پایان‌نامه سعی شده دیدگاه‌های قرآنی فضل‌الرحمان در قالبی منسجم‌تر و جامع‌تر با بهره‌مندی از آثار خود او معرفی گردد.

پرسش‌های تحقیق

در این تحقیق به دنبال پاسخ به پرسشهایی هستیم که در شناخت بهتر مبانی و روش تحقیق فضل‌الرحمان، ما را یاری نماید. پرسش‌هایی از قبیل: جایگاه و اعتبار فضلالرحمان در مطالعات اسلامی و تأثیری که بر آن گذاشته کدام است؟ آرای فضل‌الرحمان دربارهی وحی قرآنی چیست؟ دیدگاه فضل‌الرحمان نسبت به دیگر نواندیشان رجحان خاصی دارد؟ در این صورت وجه تمایز آن در چیست؟ فضل‌الرحمان در مبانی عقاید خود ازچه کسی یا کسانی تأثیر گرفته است؟ نظریهی فضل‌الرحمان برای تفسیر و فهم قرآن در  معاصر چیست؟ آیا دیدگاه‌های او در پاکستان، همچون کشورهای غربی مورد اقبال قرار گرفت؟ جایگاه علمی و سیاسی او در کشورش چگونه است؟ آیا فضل‌الرحمان به مطالعات قرآنی غربیان توجهی داشته است؟ و کدام آثار را مورد بررسی قرار داده است؟

ساختار تحقیق

اساس فصلبندی پایان‌نامه حاضر از این قرار است: بخش اول، مربوط به زندگینامه فضل‌الرحمان است، چرا که زندگی خانوادگی فضل‌الرحمان در فضای سنتی و علمی در پاکستان و تحصیلات عالیه و تدریس در برخی کشورهای اروپایی در دیدگاه‌ها و باورهای دینی او تأثیر فراوانی داشته است. بخش دوم، نظریه وحی فضلالرحمان مبنی بر این که تصور سنتی از وحی(نظریهی املای وحی) را نمیپذیرد و با الهام از آرای شاه ولی الله دهلوی و اقبال لاهوری معتقد است که باید بافت اجتماعی و تاریخی را در فهم وحی لحاظ کرد. بخش سوم، در خصوص فهم و تفسیر قرآن، فضلالرحمان نظریهی دو حرکتی را پیشنهاد میکند. یعنی حرکت دوسویه از دورهحاضر به دورهی نزول و سپس بازگشت به دورهی حاضر. در بخش چهارم، فضل‌الرحمان که در دو دهه و در دورهی کمال فکریاش(1968-1988) استاد اندیشهی اسلامی در آمریکا بود، نقدهایی بر پژوهش‌های محققان غربی دارد. از جمله نقدی بر ونزبرو دارد که در آن دیدگاه، دایر بر خاستگاه یهودی داشتن قرآن را انکار میکند.

 

در این پایان‌نامه، در حد امکان سعی شده تا دیدگاه‌های فضل‌الرحمان، از منابع اصیل یعنی آثار خود او ذکر شود. از آنجایی که فضل‌الرحمان زندگی آکادمیک خود را در کشورهای غربی سپری کرده است و با توجه به ناشناخته بودن او در ایران، قریب به اتفاق منابع تحقیق، به زبان انگلیسی است. لذا مشکل اصلی در تحقیق حاضر فهم و درک صحیح آثار بود که امید است در انتقال مفاهیم به خواننده موفق بوده باشم.

   دانلود : 5-alaghebandi.pdf           حجم فایل 94 KB