صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

چکیده

توشیهیکو ایزوتسو دانشمند بلندآوازه‌ی ژاپنی تحقیقات ارزندهای در حوزه‌ی قرآنپژوهی دارد. وی برای نخستین بار قرآن را مستقیماً از عربی به ژاپنی ترجمه کرد و از رهگذر این ترجمه، به نکات دقیقی درباره‌ی مفاهیم کلیدی قرآن دست یافت و موفّق به نگارش دو کتاب مهمّ با عنوان خدا و انسان در قرآن و مفاهیم اخلاقیـدینی در قرآن مجید شد. وی در این دو کتاب میکوشد چنان عمل کند که قرآن به زبان خود سخن بگوید و مفاهیم خود را تفسیر و تعبیر کند. زمینههای فکری ایزوتسو در زبانشناسی و فلسفه موجب گردید با نگاهی نو به معانی اصطلاحات و مفاهیم قرآنی بنگرد و از این راه، پیشرفت عمدهای در حوزه‌ی مطالعات معناشناختی پدید آورد، بویژه که در رویکرد خویش دانش زبانشناسی و بطور خاصّ یکی از شاخههای مهمّ و برجسته‌ی آن یعنی معناشناسی را مبنا قرار داده است. ایزوتسو در پی آن است که مفاهیم کلیدی قرآن را در متن تحلیل کند، بدین منظور دو روش معناشناسی درزمانی و همزمانی را به صورت تحلیلی با هم تلفیق نموده است.

پایاننامه‌ی حاضر از سه فصل تشکیل شده است: در فصل اوّل به کلیّات موضوع مورد بحث از جمله پیشینه‌ی تحقیق در واژگان و مفاهیم قرآن، دانش معناشناسی و شرح احوال و آثار ایزوتسو پرداخته شده است. در فصل دوّم مبانی وی در زبانشناسی و فلسفه و نیز اصول و پیشفرضهای وی مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل سوّم روش ایزوتسو در تبیین مفاهیم اعتقادی و اخلاقی قرآن و منابع او معرفی شده است. 

کلیدواژهها: توشیهیکو ایزوتسو، معناشناسی و قرآن، مفاهیم اخلاقیـ دینی در قرآن مجید، خدا و انسان در قرآن.

 

مقدمه

ویژگیهای منحصر به فرد قرآن سبب گردیده است که نه تنها مسلمانان بلکه دانشمندان غیرمسلمان نیز به دیده‌ی اعجاب به آن بنگرند و در صدد کشف رمز و رازها و مطالب ژرف، بدیع و هدایتگر آن برآیند. یکی از کسانی که سالهای درازی را در مطالعه و تحقیق در باب قرآن مجید سپری کرد، توشیهیکو ایزوتسو(1914 – 1993م) دانشمند بلندآوازه‌ی ژاپنی است. ایزوتسو اسلامشناس و زبانشناس معروف ژاپنی، تحقیقات ارزندهای در حوزه‌ی قرآنپژوهی دارد. او برای نخستین بار قرآن را مستقیماً از عربی به ژاپنی ترجمه کرد و از رهگذر این ترجمه، به نکات دقیقی درباره‌ی مفاهیم کلیدی قرآن دست یافت و موفّق به نگارش دو کتاب مهمّ با عنوان خدا و انسان در قرآن و مفاهیم اخلاقی – دینی در قرآن مجید شد. وی در این دو کتاب میکوشد چنان عمل کند که قرآن به زبان خود سخن بگوید و مفاهیم خود را تفسیر و تعبیر کند. ایزوتسو در این دو کتاب با استفاده از روش معناشناسی و با توجّه به فرهنگ عرب جاهلی، به تجزیه و تحلیل مفاهیم عمده‌ی قرآن میپردازد و از این راه در پی نوعی تفسیر و تأویل آیات قرآنی است تا سرانجام نظام اندیشه‌ی قرآنی را استخراج کند.

پیشینه‌ی موضوع

اگرچه روش ایزوتسو از سوی بسیاری محقّقان و قرآنپژوهان - بویژه آنها که درصددند با اتّخاذ روشهای جدید علمی به مطالعات قرآنی عمق و غنای بیشتری ببخشند - مورد توجّه و استقبال قرار گرفته، امّا تاکنون در رابطه با دو اثر مهمّ او پژوهش جامعی به زبانهای فارسی، عربی و انگلیسی صورت نگرفته است. با جستجو در منابع اطلاعات علمی به این نتیجه رسیدیم که یک پایاننامه و چند مقاله درباره‌ی روش ایزوتسو و آثار قرآنی او انجام شده است. تنها پایاننامه‌ی مرتبط با آثار ایزوتسو پایاننامهای است با عنوان «نقد و بررسی ساختمان مفاهیم اخلاقی – دینی در قرآن مجید» که به بررسی یکی از دو اثر ایزوتسو اختصاص دارد و بیش از بیست سال از نگارش آن میگذرد. در این پایاننامه که در دانشگاه تهران توسط سید حبیبالله احمدپناه و با راهنمایی دکتر آذرتاش آذرنوش به انجام رسیده، نگارنده بدون توجّه به پیشزمینههای فکری ایزوتسو در تألیف این کتاب و نیز روش وی، دیدگاه خود را نسبت به پیامبر اسلام بیان کرده و دیدگاههای ایزوتسو را در زمینه‌ی قرآن با نظریات علامه طباطبایی مقایسه کرده است.  

     از دیگر کارهای انجامشده در این رابطه دو سه مقالهای است که در معرفی این دو اثر نگاشته شده است. این مقالات مربوط به آثار ارائهشده در همایش بزرگداشت ایزوتسو است. گفتنی است نویسندگان این مقالات، تنها بهبیان گزیدهای از مطالب دو کتاب ایزوتسو اکتفا کردهاند و به ریشههای فکری ایزوتسو و نیز روش وی کمتر توجّه کردهاند. امّا معدود مقالاتی وجود دارد که به گونهای جدّیتر کار ایزوتسو را مورد نقد و بررسی قرار دادهاند. از جمله‌ی آنها  میتوان از  مقاله‌ی عالمانه‌ی دکتر حسین معصومی همدانی با عنوان «بحثی در زبان اخلاقی قرآن» و نیز مقاله‌ی «ارتباط معناشناسی و تفسیر قرآن» از علیرضا قائمینیا نام برد. در اواخر کار این تحقیق، متوجّه شدیم که یک مقاله‌ی انگلیسی با عنوان «معناشناسی جهانبینی قرآن: بررسی آثار توشیهیکو ایزوتسو»، به تازگی و در سال 2009 نوشته شده که به دلیل ضیق وقت نتوانستیم آنرا به دقّت مطالعه کنیم و استفاده‌ی دقیق از آن را به زمان دیگری موکول کردیم، هرچند با نگاهی اجمالی برخی قسمتهای آن را مورد استفاده قرار دادیم. با وجود این، به نظر میرسد روش معناشناسی رفتهرفته جایگاه مناسبی در حوزه‌ی مطالعات قرآنی برای خود کسب کرده است. بویژه اینکه کار ایزوتسو از سوی شاگردان و همکارانش دنبال شده، همچنین ترجمه‌ی بسیاری از آثار وی به فارسی، توجّه به روش او، نگارش مقالات، برپایی همایشها و تدریس کارهای او در محافل علمی، همه و همه زمینه‌ی خوبی برای استفاده از روش معناشناسی ایجاد کرده است.

سؤالها و فرضیهها

تحقیق حاضر، بر آن بود تا با مطالعه‌ی این دو کتاب و توجّه به زندگی علمی ایزوتسو به بررسی مبانی و پیشفرضهای فکری او در معناشناسی مفاهیم اعتقادی و اخلاقی قرآن بپردازد و همچنین روش وی را در تبیین این مفاهیم بازشناسد. از این رو، به دنبال پاسخ به سؤالهایی از این قبیل است که:

حیات علمی ایزوتسو چه سیری داشته و چه تأثیری بر مطالعات قرآنی وی داشته است؟  مبانی فکری ایزوتسو در تبیین مفاهیم اعتقادی و اخلاقی قرآن چیست؟ روش ایزوتسو در تبیین مفاهیم اعتقادی و اخلاقی قرآن چگونه است؟ ایزوتسو در تجزیه و تحلیل مفاهیم اعتقادی و اخلاقی قرآن از چه منابعی استفاده کرده است؟ 

    در رابطه با مبانی فکری ایزوتسو، ابتدا تصوّر بر این بود که وی صرفاً از آرای زبانشناسانی چون ساپیر و ورف و لئووایزگربر و سوسور استفاده کرده است. امّا این تحقیق به پاسخ دقیقتری میرسد. ایزوتسو علاوه بر آرای این زبانشناسان، از نظریههایی در فلسفه‌ی زبان و فلسفه‌ی اخلاق نیز بهره گرفته و از تلفیق آنها به یک نظریه‌ی معنایی جدید دست یافته است. ایزوتسو با استفاده از دو روش معناشناسی درزمانی و معناشناسی همزمانی، ضمن بررسی تحوّلات معنایی مفاهیم عمده‌ی قرآنی از دوران پیش از اسلام تا مرحله‌ی پس از قرآنی و با فراهم آوردن کاربردهای مختلف این مفاهیم، به کشف روابط معنایی آنها پرداخته و با دقّت نظر این مفاهیم را مورد مقایسه قرار داده و سرانجام با استناد به فرهنگ جاهلی و بویژه شعر جاهلی و نیز مراجعه به کتابهای لغت و تاریخ و تفاسیر معنای حاضر را عرضه میکند

اهمیّت موضوع

محقّقان و مفسّران پیشین در زمینه‌ی تبیین آیات قرآنی تلاش زیادی کردهاند، امّا عدم توجّه آنها به روشهای جدید تفسیری و روی آوردن آنها به روش تجزیهای در تفسیر، باعث رکود در تفسیر قرآن گردید و کار تفسیر را به صورت کاری تکراری درآورد تا جایی که با گذشت قرنهای متمادی از تفسیرهایی همانند طبری، رازی و طوسی و دیگران، اندیشه‌ی اسلامی نتوانست گامی در تفسیر از آنها فراتر نهد و مطلب تازهای بر تحقیقات اسلامی بیفزاید. از این رو امروزه بکارگیری روشهای جدید در تحقیقات و مطالعات قرآنی و نیز ضرورت روشمند عمل کردن و فواید حاصل از آن بر هیچ محقّقی پوشیده نیست.

    انتخاب یک روش مناسب و صحیح نه تنها اعتبار بیشتری به مطالعات قرآنی میبخشد، بلکه در فهم ما از آیات قرآن تأثیرگذار است. برای درک معانی واژگان قرآن روشهای مختلفی وجود دارد که یکی از این روشها معناشناسی است. معناشناسی فرایندی است زنده، فعّال و پویا که در ضمن آن مفاهیم کلیدی قرآن در ارتباط با یکدیگر مورد بررسی قرار میگیرند. ایزوتسو با نگرش جدید خود به معانی اصطلاحات و مفاهیم قرآنی، پیشرفتی عمده در حوزه‌ی مطالعات قرآنی بوجود آورد.

دشواریهای پژوهش

نخستین و مهمترین دشواری حاضر به موضوع آن باز میگردد، زیرا بررسی آرا و آثار ایزوتسو- که روش معناشناسی را در مطالعات قرآنی به کار گرفته است- نیازمند مطالعه در دو حوزه‌ی جداگانه است؛ چنان که منابع مورد استفاده‌ی ایزوتسو در نگارش این دو کتاب نیز مربوط به همین دو حوزه است: حوزه‌ی نخست زبانشناسی (و شاخه‌‌های آن نظیر معناشناسی) و فلسفه (و اقسام آن نظیر فلسفه‌ی زبان و فلسفه‌ی اخلاق) است که منابع اینها به زبانهای مختلف اروپایی از جمله انگلیسی و آلمانی و فرانسه تألیف شدهاند؛ حوزه‌ی دوّم آثار و منابع تراث اسلامی است که ایزوتسو به کمک آنها و با استفاده از ابزار معناشناسی به تجزیه و تحلیل مفاهیم قرآن پرداخته است.

    دوّمین دشواری پژوهش اندک بودن منابع فارسی و ترجمهشده در زمینه‌ی معناشناسی بوده است. ایزوتسو از نخستین کسانی است که از روش معناشناسی در تبیین مفاهیم کلیدی قرآن استفاده کرده و پس از وی به طور جدّی کاری در این زمینه صورت نگرفته است؛ از طرف دیگر علم معناشناسی در زبان فارسی هنوز جایگاه واقعی خود را نیافته و ادبیات موجود، کتابها و مقالاتِ منتشرشده در این زمینه چندان اقناعکننده نیست.

    سوّمین دشواری که با دو مشکل پیشین بیارتباط نیست، مربوط به عدم تسلّط کافی نگارنده به زبان انگلیسی است که موجب گردید نتوانم بهره‌ی لازم را از منابع لاتین ببرم و در نهایت در دریافت و درکِ همهجانبه از همه‌ی مطالبی که در زمینه‌ی معناشناسی مورد نیاز این پژوهش بود توفیق کامل نیافتم؛ البتّه برای جبران این نقص برخی از متون ضروری را به دست مترجم حرفهای سپردم و حاصل کار آنان را با اندکی ویرایش در پژوهش خود آوردم. تمام ارجاعات داخل متن به منابع انگلیسی یا آلمانی حاصل این ترجمههاست. برای دسترسی به برخی منابع کمیاب ناگزیر از مراجعه به کتابخانه‌ی ملی، کتابخانه‌ی مجلس شورای اسلامی، کتابخانه‌ی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی در تهران، کتابخانه‌ی مرکز فرهنگ و معارف قرآن، کتابخانه‌ی تخصصی علوم قرآنی و تفسیر و نیز کتابخانه‌ی تخصصی ادبیات در قم، همچنین کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی و بنیاد پژوهشهای اسلامی وابسته به آستان قدس رضوی در مشهد مقدّس مراجعه نمودم. مضاف بر آن، برای بهرهمندی از نگاهی دقیقتر به فلسفه و زبانشناسی، به اساتید برجسته از جمله دکتر معصومی همدانی که نقدی مفید و عمیق را بر کتاب مفاهیم اخلاقی- دینی در قرآن مجید نگاشته است مراجعه نمودم، امّا از آنجا که قریب به سیسال از نگارش مقاله گذشته بود نتوانستم از راهنمایی ایشان بهرهمند شوم. در همین رابطه به سایر اساتید صاحبنظر در رشته‌ی زبانشناسی در دانشگاه علامه طباطبایی و نیز دانشکده‌ی ادبیاتِ همین دانشگاه مراجعه نمودم، امّا به دلیل عدم آشنایی ایشان با کارهای ایزوتسو و نیز پارهای مشکلات دیگر بهره‌ی چندانی نصیب نگارنده نشد. امّا در مبحث فلسفه‌ی ویتگنشتاین از راهنمایی دکتر مالک حسینی استفاده کردم که  جا دارد مراتب سپاس و قدردانی خود را از ایشان اعلام دارم.

*   *   *

آنچه در پی میآید، نتیجه‌ی تلاش نگارنده است که در سه فصل تنظیم شده است. فصل اوّل به کلّیّات موضوع مورد بحث اختصاص پیدا کرده که شامل پیشینه‌ی تحقیق در واژگان و مفاهیم قرآن، دانش معناشناسی و نیز شرح احوال و آثار ایزوتسو است. در فصل دوّم مبانی و اصول ایزوتسو مورد بررسی قرار گرفته است. مبانی وی خود به دو بخش تقسیم میشود: 1) مبانی زبانشناختی که شامل اصل نسبیّت زبانی و موضوعات مربوط به آن و نیز نظریه‌ی زبانی سوسور است؛ 2) مبانی فلسفی که شامل مباحث مربوط به فلسفه‌ی زبان و فلسفه‌ی اخلاق است. در فصل سوم که عنوان آن روششناسی ایزوتسو است به بررسی روش وی در تبیین مفاهیم اعتقادی و اخلاقی قرآن با تکیه بر دو واژه‌ی الله و ایمان و نیز معرفی منابع وی پرداختهایم. در پایان هم روش ایزوتسو مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

    درباره‌ی آیات قرآن،گفتنی است که هر جا متن عربی آیه نیاز بوده و به مطلب مورد بحث مربوط بوده است، آیه را آوردهایم و در بقیّه‌ی موارد از ذکر متن عربی خودداری کرده و صرفاً به ترجمه‌ی آیه اکتفا کردهایم. ضمناً ترجمه‌ی آیات جملگی از متن ترجمه‌ی مرحوم محمدمهدی فولادوند است.

    گفتنی است که ما در این تحقیق در پی توصیف روشنی از روش ایزوتسو بودیم نه ارزشگذاری کار وی. به منظور ارزشگذاری، از جمله میتوان کار وی را با کارهای دیگران مقایسه کرد و حاصل را سنجید.

   دانلود : 3-pourafkham.pdf           حجم فایل 261 KB