صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

علامه شرفالدین در نوشتههای خاورشناسان

مهرداد عباسی

 

بخش مهمی از پژوهشهای خاورشناسان در چند دههی  اخیر به بررسی اوضاع و شرایط سیاسی و اجتماعی در کشورهای اسلامی و اصطلاحاً حوزهی اسلام معاصر اختصاص یافته است. از جمله موضوعات مورد توجه آنان در این حوزه، نقش و جایگاه دین درحیات فردی و اجتماعی مسلمانان و تاثیر علما و جنبشهای دینی در تصمیمگیریهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حکومتهای اسلامی به ویژه در خاورمیانه و برخی کشورهای حوزهی خلیجفارس است. علامه عبدالحسین شرفالدین بیگمان از مشاهیر دینی و سیاسی لبنان و عراق در نیمه نخست قرن بیستم بوده و نقش مهمی در شکلدهی اوضاع فرهنگی و اجتماعی شیعیان به ویژه در جنوب لبنان داشته است. ازینرو پدیدآورندگان ویرایش دوم دایرةالمعارف اسلام- که از معتبرترین کتب مرجع در زمینهی اسلامشناسی نزد محققان اسلامی و غربی است. به شخصیت این عالم امامی توجه کرده و مدخلی را به معرفی وی و آثارش اختصاص دادهاند. مدخل «شرف‌الدین» در این دایرةالمعارف به قلم ورنر انده (Werner Ende) در جلد نهم (1997)، صفحات 314-315 آمده است. گفتنی است در برخی دایرةالمعارفها و کتب تراجم فارسی و عربی نیز شرح حال اجمالی و معرفی آثار شرفالدین ذکر شده است.

در نوشتار حاضر ابتدا پروفسور ورنرانده و آثار او در حوزهی اسلام معاصر به اختصار معرفی شده و در ادامه، گزارشی نسبتاً تفصیلی از محتوا و همچنین منابع مقاله «شرفالدین» در دایرةالمعارف اسلام ارائه شده است.

 

معرفی ورنر اِنده

ورنر اِنده، خاورشناس آلمانی، در 1937 متولد شد و درجهی دکتری خود را در 1965 از دانشگاه هامبورگ دریافت کرد. موضوع رسالهی دکتری او بررسی اوضاع و احوال فرهنگی مسلمانان در پایان قرن نوزدهم براساس نوشتههای دو روزنامهنگار و منتقد مصری یعنی ابراهیم مویَلحی (متوفی 1906) و پسرش محمد مویلحی (متوفی 1930) بود. وی در 1974 سفری تحقیقاتی به کشورهای لبنان و عراق و سوریه داشته است.

انده در طی قریب به چهار دهه تحقیق و پژوهش، کتابها و مقالات متعددی را در حوزهی تاریخ سیاسی معاصر عرب و مسائل مرتبط با شیعهی امامیه منتشر کرده اشت. موضوع عمده پژوهشهای وی مسائل سیاسی و اجتماعی مرتبط با دین در کشورهای عراق و لبنان و مصر و سوریه و عربستان سعودی است. عناوین یا موضوعات برخی از مهمترین آثار وی، که به زبانهای آلمانی یا انگلیسی است، عبارتنداز: خاطرهنویسی در تاریخ عراق (1972)، کتابشناسی آثار چاپ شده در عربستان سعودی (1975)، برخی جنبههای سوگواری شیعیان در محرم (1978)، جنگ فلسطین در ادبیات معاصر عرب (1972)، بحث متعه در اسلام معاصر (1980)، فتاوای مراجع شیعه برای جهاد در جنگ جهانی اول (1981)، دین و سیاست و ادبیات در عربستان سعودی (1982)، وهابیان عربستان (1986)، محمود تیمور روزنامهنگار و داستاننویس مصری (1988)، نوشتههای جدلی اهل سنت دربارهی شیعه و انقلاب ایران (1990)، بحث دربارهی حقوق زنان در نشریهیالمنار (1994)، خطرات بنیادگرایی دینی (1996). وی علاوه بر مقالهی «شرفالدین»، مقالات دیگری را در ویرایش دوم دایرةالمعارف اسلام نوشته است که عبارتند از: مجاور (فرد ساکن در جوار مکانهای مقدس و مذهبی) (ج7، ص 293)، متوالی (نامی برای شیعیان لبنان) (ج7، ص 780)، سلفیه (بخش مصر و سوریه) (ج8، ص 900)، هبهالدین شهرستانی (عالم دینی و سیاستمدار شیعی عراقی) (ج9، ص 216)، محمود شلتوت (شیخالازهر) (ج9، ص 260)، تقریب (ایجاد وحدت میان مذاهب اسلامی) (ج10، ص 139). انده همچنین از ویراستاران نشریهی Die Wel des Isams است که در حوزهی تخصصی مطالعات اسلام معاصر هر چهار ماه یک بار از سوی انتشارات بریل در لیدن هلند منتشر میشود.

پروفسور ورنر انده در حال حاضر استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه فرایبورگ المان است. وی در سالیان اخیر فعالیتهایی در زمینهی شیعهشناسی در این دانشگاه داشته است. از جمله اینکه در اکتبر 1999 به همت وی و شاگردش راینر برونر (Rainer Brunner) با دعوت از چندین محقق از آلمان و چند کشور دیگر اروپایی کنفرانسی بینالمللی در دانشگاه فرایبورگ برگزار شد و حاصل آن بعدها در کتابی با نام شیعه امامیه در دوران معاصر: فرهنگ دبنی و تاریخ سیاسی به چاپ رسید. گفتنی است در شصت و پنجمین سال حیات انده، جشننامهای به پاس زحمات و تلاشهای وی در زمینهی مطالعات اسلامی منتشر شده است.

 

گزارش مقالهی «شرفالدین»

در شناسهی مدخل از شرفالدین با دو تعبیر یاد شده است: مجتهد مشهور امامی و یکی از پایهگذاران بیداری شیعی در لبنان؛ که اولی ناظر به جنبه علمی – دینی و دومی بیانگر جنبه سیاسی – اجتماعی شخصیت شرفالدین است. سپس شرح حال مختصری از وی ظاهراً براساس زندگینامهی خودنوشت او – آمده است: شرفالدین اصالتاً لبنانی بود و خانوادهاش در روستای شحور حوالی صور در جبل عامل زندگی میکردند. اما از آنجا که پدر او به همراه خانواده برای کسب علم به کاظمین سفر کرده بود، عبدالحسین در 1290 ق/ 1873 در این شهر عراق دیده به جهان گشود. وی علوم دینی را ابتدا در جبل عامل و بعدها در حوزهی نجف آموخت و نهایتاً مقیم صور شد و رهبری جامعهی شیعی آن منطقه را در دست گرفت. شرفالدین جز یک دورهی تبعید و چند سفر خارجی، تا پایان عمر خود در صور ماند. وی در آخرین روزهای سال 1957 میلادی در گذشت و در نجف به خاک سپرده شد.

انده در بند بعدی مقاله، ابتدا به جایگاه اجتماعی شرفالدین و خدمات فرهنگی او در جنوب لبنان اشاره کرده است: شرفالدین در طی سالیان اقامت در صور برای این شهر، مسجد، حسینیه، دارالایتام و چند مدرسه (از جمله یک مدرسه دخترانه) ساخت و  همچنین در روستاهای مجاور چند مسجد قدیمی را بازسازی و مساجد جدیدی را بنا کرد. در ادامه، فعالیتهای سیاسی شرفالدین و پیامدهای آنها و نیز اختلافنظر تحلیلگران در خصوص حرکتهای سیاسی او ذکر شده است: موضعگیریهای ضد استعماری شرفالدین، به ویژه سخنرانیاش در دیدار با رهبران سیاسی و دینی در وادی حجیر در 1920 موجب شده که بسیاری از نویسندگان، وی را تحسین و تکریم کنند. اما در مقابل، برخی از نویسندگان که مواضع او را به گونهای دیگر تحلیل و تفسیر میکنند، از مواضع و اعمال وی انتقاد کردهاند. به هر حال شرفالدین در پی این حرکتهای سیاسی بر ضد استعمار فرانسه مجبور به ترک جنوب لبنان شد. نخست به دمشق، سپس به مصر و از آنجا به فلسطین رفت و نهایتاً در 1921 به صور بازگشت. مولف در این قسمت از مقاله، برای آگاهی از آرای کاملاً مدافعانه دربارهی به عملکرد سیاسی شرفالدین، خواننده را به کتاب زیر ارجاع میدهد:

محمد الکورانی، الجذور التاریخیه الاسلامیه فی جبل عامل، بیروت 1993.

آخرین نکتهای که دربارهی فعالیتهای سیاسی وی مورد توجه قرار گرفته، آن است که شرفالدین درسالهای آخر عمرش زمینهای فراهم ساخت تا سید موسی صدر – که از اقوام او بود – به عنوان جانشین وی در رهبری شیعیان صور و مناطق اطراف معرفی شود.

بخش بعدی مقاله به معرفی شخصیت شرفالدین در مقام عالمی دینی اختصاص دارد. انده سه دلیل عمدهای را که موجب شهرت و تمایز شرفالدین در میان علمای امامیه شده، چنین ذکر میکند: اول آگاهی و احاطه به احادیث شیعه و سنی؛ دوم تلاش  فراوان برای دفاع از حقانیت شیعه؛ و سوم دیدگاه محافظهکارانه وی دربارهی مسائلی که برخی متجددان شیعی مطرح میکردند، که دو نمونه از آنها عبارتند از: انتقال جنازه شیعیان به عتبات و دیگری برخی رفتارهای شیعیان در مراسم عزاداری محرم. مولف برای تفصیل بحث دربارهی هر یک از دو مسالهی اخیر خواننده را به منبعی مستقل ارجاع میدهد. کتاب معرفی شده برای مسالهی نخست عبارتست از: Yitzhak Nakash, The Shi’is of Iraq, Princeton 1994.

فصل هفتم این کتاب (ص 184-201) انتقال جنازه (نقل الجنائز یا نقل الاموات) نام دارد. مولف کتاب، اسحاق نقاش دراین فصل به موضوع انتقال جنازههای شیعیان به شهرهای مقدس عراق به ویژه نجف پرداخته و بخشی از آن را به مسألهی تقابل عقاید دینی با قوانین اجتماعی اختصاص داده است. در قسمتی از این بخش (ص 193-1979 اختلاف علمای شیعه در این باب که در نشریات العرفان (صیدا، 1909) و العلم (نجف 1910) انعکاس مییافت، طرح شده و به آرای شرفالدین در تایید نقل جنائز و مخالفت وی با هبهالدین شهرستانی (متوفی 1967) - که این کار را نوعی بدعت میدانست – اشاره شده است.

منبع دیگری که برای تفصیل آرای شرفالدین دربارهی سوگواری محرم معرفی شده، عبارتست از:

Werner Ende, "The Flagellations of Muharram and the Shi’ite 'Ulama'", Der Islam, 55i (1978), pp. 19-36.

این مقاله، که به قلم خودِ انده است، به اختلافات علمای شیعه دربارهی برخی نمادها و رفتارهای شیعیان در مراسم سوگواری محرم نظیر قمهزنی، سینهزنی و زنجیرزنی پرداخته است. مولف در این مقاله بیش از همه به انتقادات سید محسن امین از این گونه رفتارها توجه نشان داده و همچنین انگیزهها و دلایل موافقان و مخالفان وی را تحلیل کرده است. انده در بخشهایی از مقاله به تقابل آرای امین و شرفالدین در این باره اشاره کرده و یکی از دلایل اختلاف میان آنها را با مسائل خانوادگی و ارتباطات فامیلی مرتبط دانسته است. عمدهی منابع وی در این پژوهش، مطالب گردآوری شده در سفرش به لبنان و سوریه و عراق به ویژه کتاب هکذا عرفتهم نوشتهی جعفرالخلیلی است.

بخش پایانی مقاله به معرفی آثار و نوشتههای شرفالدین اختصاص یافته است. اولین کتابی که از آن نام برده شده بغیهالراغبین فی سلسله آل شرفالدین است: این کتاب مشتمل بر تاریخ آل شرفالدین و آل صدر است که از طریق ازدواج فامیلی روابط خویشاوندی نزدیکی با هم داشتند. گفتنی است این کتاب با اضافات فراوان عبدالله شرفالدین، از فرزندان علامه شرفالدین، پس از مرگ وی در دو جلد (بیروت: دارالکتب الاسلامیه 1991) منتشر شده است. از جمله مطالب پر فایده در این مجموعه زندگینامهی خودنوشت عبدالحسین شرفالدین است که در جلد دوم، صفحات 63-254 آن آمده است. کتاب بعدی المراجعات است که انده با تفصیل بیشتری دربارهی اهمیت و محتوای آن سخن گفته است: المراجعات شامل متن مکاتبات شرفالدین با عالم سنی مصری سلیم بشری (متوفی 1917) است. سلیم بشری در زمان حضور شرفالدین در قاهره (1911) شیخالازهر بود. کتاب المراجعات از مشهورترین و پرخوانندهترین کتابها نزد شیعیان است، چنانکه چاپ اول آن در 1936 (صیدا) و چاپ دهم آن در 1972 (بیروت) صورت گرفت و از آن پس علاوه بر چندین بار تجدید چاپ، به زبانهای دیگر ترجمه شده است. به عقیدهی انده بسیاری از شیعیان آرای شرفالدین در المراجعات و در واقع پاسخهای او به عالم سنی یاد شده را از نافذترین دفاعیههای شیعه و متقاعدکنندهترین بیانها از مساله امامت در شیعه امامیه میدانند ه تاکنون نوشته شده است. در این قسمت، مولف برای تفصیل بحث، خواننده را به کتاب زیر ارجاع میدهد:

Rainer brunner, Annaherung und distanz: shcia, Azhar und die is lamische okumene, Berlin: Klaus Schwarz 1996.

مولف این اثر، راینر برونر استادیار مطالعات اسلامی در دانشگاه فرایبورگ است. برونر در 1995 از همین دانشگاه دکتری گرفته و کتاب یاد شده در اصل رسالهی دکتری وی بوده است. وی در این کتاب به مفهوم تقریب در میان مذاهب اسلامی پرداخته و ارتباط الازهر با شیعیان را موضوع پژوهش خود قرار داده است. این کتاب شامل مقدمهای دربارهی تاریخ مناقشات شیعه و سنی، ده فصل و یک خاتمه است. فصل سوم این کتاب به گزارش و بررسی مکاتبات شرفالدین با سلیم بشری در طی سالهای 1911 تا 1936 اختصاص دارد. در فصلهای دیگر نیز نقش علمایی چون محمد حسین کاشفالغطاء، محمد تقی قمی و مهمتر از همه محمود شلتوت در تاسیس دارالتقریب و جماعهالتقریب و نیز حمایت از این جریان بررسی شده است.

در فصل نهم فتوای مشهور شلتوت دربارهی مذهب شیعه و در فصل دهم و خاتمه نیز تاثیر انقلاب اسلامی ایران در سرنوشت جنبش تقریب مورد بررسی واقع شده است. مولف در برخی از فصلهای کتاب، متاثر از ورنر انده و دیگر خاورشناس آلمانی راینهارد شولتسه (Reinhard Schulze) است و به نظر میرسد که در تبیین اختلافات ریشهدار و پیچیدهی تاریخی میان شیعه و سنی موفق بوده و داوری منصفانهای کرده است. کتابشناسی و بخش منابع این کتاب بر غنا و پرمایگی آن افزوده است.

سومین کتاب معرفی شده از شرفالدین در این مقاله، النص والا جتهاد، آخرین اثر چاپ شده از او پیش از مرگش است (نجف 1956). این کتاب به سدههای نخستین اسلام و نقش صحابه در شکلگیری احکام اسلامی میپردازد. انده به آثار دیگر شرفالدین اشاره نکرده و برای آگاهی از فهرست کامل آثار وی منابعی را معرفی نموده است. انده همچنین تذکر داده که بخشی از نوشتههای چاپ نشدهی شرفالدین در جریان حمله سبازان به خانههای او در شحور و صور از بین رفت. در پایان مقاله برای اطلاع بیشتر دربارهی آثار شرفالدین منابع دیگری ذکر شده است.

در بخش کتابشناسی مقاله، برای آگاهی بیشتر از شرح حال و آثار شرفالدین – علاوه بر منابعی که در متن مقاله ذکر شد – منابع متعدد دیگری معرفی شده که عبارتند از:

1. آقا بزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه: نقباءالبشر، نجف 1962، ج1، جزء 3، ص 1080-1088.

2. مرتضی آل یاسین، بخش حیات المؤلف در مقدمه المراجعات.

3. یوسف اسعد داغر، مصادر للدراسه الادبیه، بیروت 1972، ج3، جزء اول، ص 626-629.

4. محمدصادق صدر، بخش قبس من حیاه السید المؤلف در مقدمه النص و الاجتهاد.

5. عباس علی، الامام شرفالدین: حزمه ضوء علی طریق الفکر الامامی، نجف 1968.

6. کورکیس عواد، معجمالمؤلفین العراقیین، بغداد 1969، ج2، ص 228-229.

7. هادی فضلالله، رائد الفکر الاصلاحی، بیروت ]بیتا[ ]1987-1988[.

8. احمد قبیسی، حیاه الامام شرفالدین فی سطور، چاپ حسن قبیسی، بیروت 1980.

9. الامام السید عبدالحسین شرفالدین مصلحاً مفکراً و ادیباً، بیروت 1993 (= مجموعه سخنرانیهای ارائه شده در کنفرانس بزرگداشت شرفالدین که از سوی دفتر رایزنی فرهنگی ایران در بیروت برگزار شده بود)

10. مصطفی قلیزاده، شرفالدین عاملی، تهران 1993.

در برخی دیگر از نوشتههای خاورشناسان نیز به مناسبت بحث از امام موسی صدر، اشاراتی گذرا به نام شرفالدین شده است.

 

 

 



1. شاید بهترین شاهد بر این مدعا چاپ دایرهالمعارفی چهار جلدی باب نام The Oxtord Encyclopedia of the Moderm Islamic World درسال 1995 در دانشگاه آکسفورد باشد که به طور تخصصی به مسائل مرتبط با جهان معاصر اسلام پرداخته است. برای آشنایی اجمالی با این دایرهالمعارف و محتوای آن نگاه کنید به: مهرداد عباسی و سیدعلی آقایی، «مقالات قرآنی در دایرهالمعارف آکسفورد»، کتاب ماه دین، سال هفتم، شماره پیاپی 81، تیر 1383، ص 34-35.

- تالیف این مجموعه که به سه زبان انگلیسی، آلمانی و فرانسه منتشر شده، حدود چهل سال به طول انجامیده است. مشخصات کتابشناسی این کتاب، از این قرار است:

The Encyclopedia of Islam, new ed., II Vols, Leiden: Brill, 1960-2002.

معرفی اجمالی از ویرایش اول و دوم این دایرهالمعارف در منبع زیر آمده است: مهرداد عباسی و سیدعلی آقایی، «امامان شیعه در دایرهالمعارف اسلام»، کتاب ماه دین، سال هفتم، شماره پیاپی 74 و 75، آذر و دی 1382، ص 46-48.

- برای نمونه نگاه کنید به: محسن امین، اعیان الشیعه، چاپ حسن امین، بیروت 1403/1983، ج7، ص 457؛ خیرالدین زرکلی، الاعلام، ج3، ص 279؛ عمررضا کحاله، معجمالمؤلفین، بیروت ]بیتا[، ج 5، ص 87؛ دایرهالمعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی و دیگران، تهران 1381، مقالهی «شرفالدین عاملی» نوشتهی مصطفی قلیزاده، ج9، ص 563-565.

- مشخصات کتابشناسی این اثر چنین است:

Rainer Brunner and Werncr Ende (eds.), The Twelver Shia in modern times: Religious Culture and Political History, Leiden. Boston. Koln: Brill 2001.

این مجموعه شامل 21 مقاله است و به موضوعاتی چون آموزش علوم دینی در حوزههای علمیه شیعی، اختلاف نظر میان علمای معاصر امامیه و تحولات ایدئولوژیک و سیاسی در قرن بیستم به ویژه پس از انقلاب ایران پرداخته است. در برخی از مقالات این مجموعه به مناسبت اشاراتی هر چند اندک به علامه شرفالدین شده است از جمله در مقالهای به قلم سابرینا مروین (Sabrina Mervin) دربارهی علمای جبل عامل و اصلاح تعلیمات دینی در حوزهی علمیه نجف (نگاه کنید به: ص 79-93).

- مشخصات کتابشناسی جشننامهی ورنر انده که به همت برخی از شاگردان وی تهیه شده، از این قرار است:

Rainer Brunner, Monika gronke, Jens Peter Laut and Urlich Rebstock (eds.). Islamstudien Ohne Ende: Festschrift fur Werner Ends Zum 65 Geburstage, Deutsche Morgenlndlische Gesellschaft, Wilrzburg: Ergon Verlag, 2002.

- این اثر، که ظاهراً در اصل رسالهی دکتری مولف بوده، پژوهشی مهم دربارهی تاریخ شیعیان عراق به حساب میآید. این کتاب، علاوه بر اینکه در 2003 در دانشگاه پرینستون تجدید چاپ شده، به زبان عربی نیز ترجمه شده است: اسحاق نقاش، شیعهی العراق، ترجمه عبدالاله النعیمی، دمشق و بیروت: دارالهدی للئافه و النشر 1996. اسحاق نقاش مولف کتاب، دانشیار مطالعات اسلامی و خاورمیانه در دانشگاه برندایس (Brandeis) در آمریکاست. وی مقالات متعددی در نشریات و روزنامههای غربی از جمله نیویورک تایمز، فیگارو، نیوزویک دربارهی اوضاع و شرایط کنونی جهان اسلام منتشر ساخته است.

- این مقاله به فارسی ترجمه شده است: ورنر انده، «اختلافنظر علما دربارهی برخی از جنبههای سوگواری محرم»، ترجمهی جعفر جعفریان، آینه پژوهش، سال چهاردهم، شمارهی پیاپی 84، بهمن و اسفند 1382، ص 33-42.

- جعفرالخلیلی، هکذا عرفتهم: خواطر عن اناس افذاذ عاشوا بعض الاحیان لغیرهم اکثر مما عاشوا الانفسهم، 6 جلد در 3 مجلد، بغداد 1963. مولف در این کتاب، شرح حال برخی از افراد مشهوری را که در حیات خود با آن برخورد کرده و خاطراتی را که از مصاحبت با آن به یاد داشته، آورده است. اشاراتی به برخی مقاطع زندگی شرفالدین در این کتاب آمده است. نگاه کنید به: ج1، ص 127، 207، ص 18، 20، ج3، ص 229.

- اگر چه این کتاب به زبان آلمانی است، دست کم دو معرفی اجمالی از آن به انگلیسی در دسترس است. نگاه کنید به:

International Journal of Middle Eastern Studies, 31ii (1999), pp. 280-282, Reviewed by Jakob Skovgorad- Petersen; Middle East Studies Association Bulletin, 34ii (2000), pp. 224-225, Reviewed by Devin Stewart.

- عمدهی منابع معرفی شده، بخشهایی از همان کتابهایی است که در قسمت کتابشناسی مقاله آمده و در ادامه ذکر خواهد شد.

- از جمله در دایرهالمعارف جهان معاصر اسلام آکسفورد (به پینوشت شماره 1 مراجعه شود)، که مدخلی مستقل به شرفالدین اختصاص نیافته، تنها در مدخل مرتبط با امام موسی صدر نام وی آمده است. نگاه کنید به: ج3، ص 453. همچنین در مقالهای دربارهی اعتراضات اجتماعی شیعیان لبنان به نقش امام موسی صدر و ارتباط وی با شرفالدین توجه شده است. نگاه کنید به:

Augustus Richard Norton, "Shi'ism and Social Protest in Lebanon", in Juan R. I. Cole and Nikki R. Keddie (eds.), Shi'ism and Social Protest, Yale University: New Haven and London 1986.

   دانلود : maghale6.pdf           حجم فایل 197 KB