صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

 

پیش‌گفتار ترجمه‌ی فارسی

طی قرن بیستم، پژوهش‌های دنیای غرب درباره‌ی اسلام به‌تدریج به مجامع علمی و دانشگاهی راه یافت و تحت عنوان کلی «مطالعات اسلامی» قرار گرفت و در اواخر این قرن، همین عنوان کلی خود به بخش‌هایی جزئی‌تر تبدیل شد. دو سه دهه‌ای است که «مطالعات قرآنی» به رشته‌ای علمی و حوزه‌ای مستقل در برنامه‌ی پژوهشی محافل علمی و دانشگاهی غرب تبدیل شده است. شاهد این مدعا تألیف و انتشار روزافزون کتاب‌ها، مقاله‌ها، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های متعدد و همچنین برگزاری سمینارها و کنفرانس‌های مختلف درباره‌ی موضوعات قرآنی در دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی آمریکا و برخی کشورهای اروپایی است. در سالیان اخیر، حتی شاهدیم که بخش قابل‌توجهی از پژوهش‌های راجع به این موضوعات به‌ویژه به زبان انگلیسی به قلم محققان مسلمان دانش‌آموخته‌ی غرب منتشر می‌شود. این امر در جای خود تأییدی بر این واقعیت است که امروزه فضای پژوهش درباره‌ی قرآن و به‌طور کلی اسلام در غرب با دهه‌ها و سده‌های پیشین تفاوت کرده است و دیگر می‌توان به مطالعات قرآنی همچون رشته‌ای آکادمیک با ویژگی‌های یک رشته‌ی علمی و فارغ از برخی انگیزه‌ها و دغدغه‌های متعلق به ادوار گذشته تا سده‌ی نوزدهم میلادی نگریست.

تنها در یک دهه‌ای که از آغاز قرن بیست‌ویکم می‌گذرد، کوشش‌های فراوان غربیان را در جهت تولید آثار متنوع مکتوب در عرصه‌ی مطالعات قرآنی به‌وضوح می‌توان دید. تدوین و انتشار دایرةالمعارف پنج جلدی قرآن در لیدن هلند، چاپ کتاب‌های راهنمای تک‌جلدی برای مطالعات قرآنی از سوی انتشارات کمبریج و بلک‌ول، و اختصاص مجموعه کتاب‌های مستقل به متون و مطالعات قرآنی در مؤسسات نشر معتبری نظیر بریل و راتلیج و دانشگاه آکسفورد، ظهور نشریه‌ای ویژه‌ی مطالعات قرآنی با همین نام در لندن، و انتشار چندین جلد کتاب با موضوعات گوناگون مرتبط با قرآن از سوی انتشاراتی‌های مختلف تنها نمونه‌هایی از این تلاش‌ها در یک دهه‌ی اخیر آن هم فقط به زبان انگلیسی است. وانگهی، حجم چشمگیری از مقالات منتشر شده در نشریات ادواری اسلام‌شناسی و عرب‌شناسی در این سال‌ها‌ به موضوعات قرآنی اختصاص یافته و بسیاری از تحقیقات دانشگاهی در این موضوع در قالب کتاب منتشر شده است.

آشنایی با مطالعات قرآنی در غرب و مطالعه‌ی دستاوردهای آن با رویکردی علمی و با بهره‌گیری از اصول و روش‌های صحیح پژوهش تأثیر مطلوبی بر گفتمان قرآن‌پژوهی در جامعه‌ی ما خواهد داشت و موجب ارتقای سطح پژوهش‌های این حوزه به زبان فارسی خواهد شد. اما متأسفانه مجموعه‌ی عظیم مطالعات قرآنی غرب در کشور ما چندان بازتاب نیافته است. از معدودی کتاب ترجمه شده از میان انبوه این کتاب‌ها که بگذریم، در نشریات سه دهه‌ی اخیر تنها به معرفی و مرور و گاهی نقد چند کتاب و ترجمه‌هایی پراکنده از چند مقاله‌ی انگلیسی برمی‌خوریم، و در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاهی نیز تعداد اندکی را مرتبط با پژوهش‌های غربی می‌یابیم. یکی از علل مهم بی‌رغبتی و کم‌توجهی قرآن‌پژوهان جامعه‌ی ما به آثار غربیان عدم آشنایی با زبان‌های اروپایی و به‌ویژه انگلیسی و در نتیجه کم‌اطلاعی یا حتی بی‌اطلاعی از وجود حجم انبوه پژوهش‌های جدّی در موضوعات گوناگون قرآنی به این زبان‌هاست. البته برخی نزاع‌های مبنایی درباره‌ی انتظار از دین، قلمرو وحی و جایگاه کتاب‌های مقدس و همچنین اختلاف‌های سیاسی و تفاوت‌های فرهنگی میان محققان غربی و اسلامی از دیگر علل این امر است که خود بحثی مستقل را می‌طلبد. وانگهی، درباره‌ی همین حجم اندکِ کارهای منتشر شده در معرفی و ترجمه و نقد آثار غربیان به فارسی، نکته‌ای که نمی‌توان به‌سادگی از آن گذشت این است که اصولاً تصویری درست و واقعی از گفتمان مطالعات غربیان درباره‌ی قرآن در ذهن پژوهشگران این حوزه در کشور ما شکل نگرفته است. گذشته از برخی تلاش‌ها که ارزشمند و شایسته‌ی تقدیر است، بخش عمده‌ی کارهای منتشر شده در این عرصه به زبان فارسی به هدف اثبات غرض‌ورزی و کم‌‌دانشی محققان غربی به انجام رسیده است، تا جایی‌که حتی یک مقاله صرفاً زمانی ترجمه و منتشر می‌شود که نقد و تعلیق‌های مفصلی بر آن فراهم آمده باشد؛ با وجود این، بیشتر این نقدها با رویکردی تبلیغی و در گفتمانی دینی صورت گرفته است و عموماً بی‌شباهت به ردّیه‌نویسی‌‌ها و دفاعیه‌نویسی‌های متداول در سده‌های گذشته نیست.

ترجمه‌ی کتاب‌ها و مقاله‌های قرآنی نویسندگان و صاحب‌نظران غربی با روش‌ها و رویکردهای متنوع بی‌آن‌که تمرکز اصلی بر افزودن نقد و تعلیق‌های مفصل به آن‌ها باشد می‌تواند تصویری نسبتاً مطابق با واقع از فضای مطالعات قرآنی غرب در اذهان علاقه‌مندان و پژوهشگران جوان ما ایجاد کند تا آنان این فضا و دستاوردهای آن را حتی‌الامکان همان‌طور که هست بشناسند و رغبت و قرابت بیشتری به آشنایی با مجموعه‌ی این مطالعات و آگاهی از چندوچون آن احساس کنند. انجام چنین کاری که البته فرایندی تدریجی و نیازمند زمانی حدوداً چندساله است گفتمانی جدید را همراه با رویکردهایی نوین به فضای قرآن‌پژوهی ما وارد خواهد کرد و امکانات روش‌شناختی و دیدگاه‌ها و مباحث تازه‌ای را به آنچه اکنون داریم خواهد افزود. ترجمه و انتشار کتاب حاضر را می‌توان گامی کوچک در مسیر تحقق این هدف بزرگ شمرد.

کتاب رهیافت‌هایی به قرآن شامل سیزده مقاله با موضوعات متنوع راجع به قرآن و تفسیر به قلم محققان سرشناسِ مسلمان و غیرمسلمان در حوزه‌ی مطالعات قرآنی و اسلامی است. مجموعه‌ی این مقاله‌ها نمایی کلی از اهداف، روش‌ها و موضوعات پژوهش را در دوره‌ی حاضر ترسیم می‌کند. رویکرد همه‌ی مقاله‌های کتاب انتقادی است و نویسندگان کوشیده‌اند تا با بهره‌مندی از بینش‌‌های حاصل از مطالعه‌ی ادبیات، تاریخ، نقد ادبی و عهدین دامنه و قلمرو مطالعات قرآنی را گسترش دهند و رهیافت‌هایی جدید را پیش روی خوانندگان و علاقه‌مندان قرار دهند.

نویسندگان مقاله‌ها عموماً از صاحب‌نظران و محققان مشهور در حوزه‌ی مطالعات اسلامی و به‌ویژه مطالعات قرآنی‌اند. بیشتر اینان به هنگام انتشار اصل کتاب در دانشگاه‌های مختلف غربی به تدریس و تحقیق مشغول‌ بوده‌اند که محل تدریس و تحقیق ایشان در ابتدای کتاب آمده است. از برخی از این مؤلفان پیش‌تر مقاله یا مقالاتی به زبان فارسی منتشر شده است یا به هر حال، خوانندگان فارسی‌زبانِ جدّی و پی‌گیرِ این عرصه بیش و کم با نام‌های آنان آشنایند که از جمله‌ی اینان می‌توان به اندرو ریپین، اُری رُبین، مستنصر میر و آنگلیکا نویورت اشاره کرد. برخی دیگر نیز اگرچه پیش‌تر نامی از آن‌ها در نوشته‌های به زبان فارسی برده نشده است، محققانی سرشناس و تأثیرگذار در حوزه‌ی مطالعاتی خود بوده‌اند که از این گروه کسانی چون جان برتن و نورمن کالدر قابل ذکرند. نکته‌ی شایان توجه درباره‌ی نویسندگان مقاله‌ها تنوع دینی و فرهنگی آن‌هاست. در فهرست مؤلفان کتاب، در کنار محققانی مسلمان و معتقد همچون محمد عبدالحلیم و مستنصر میر، پژوهشگرانی یهودی و مسیحی نظیر اری ربین و آنتونی جونز و دیگرانی چون تد لاوسن به چشم می‌خورند که رویکرد روشمند و بهره‌مندی از گفتمان علمی همه‌ی آن‌ها را در کنار هم ‌نشانده و همچون مجموعه‌ای به یکدیگر پیوند داده است.

در سراسر کتاب کوشش بر آن بوده است تا اصالت کتاب هم در صورت و ظاهر و هم در محتوا و مطالب آن رعایت شود. از این رو، سبک نگارش و قلم نویسندگان در عین تنوع مترجمان حتی‌الامکان محفوظ مانده و از درج پانویس‌های توضیحی، مگر بنا به ضرورت و احیاناً تصحیح برخی خطاهای اندک، اجتناب شده است. در نتیجه، گاهی ممکن است مقاله‌ای در مقایسه با دیگر مقاله‌ها دارای زبان یا مضمونی دیریاب و دشوار باشد و مقاله‌ای دیگر زودفهم و خوشخوان به نظر بیاید. بروز این واقعیت در چنین کتابی با سیزده قلم متفاوت امری اجتناب‌پذیر است. شاید بتوان مقاله‌ی نخست را که به قلم محققی مسیحی و آلمانی است از گروه نخست و مقاله‌ی هشتم را که نوشته‌ی محققی مسلمان و پاکستانی است از گروه دوم شمرد. همچنین گاهی چنانچه در لابه‌لای مقالات و در مواردی بسیار اندک مطالبی خارج از چهارچوب رایج و مقبول در فرهنگ و اعتقادات اسلامی یا مغایر با آموزه‌های شیعی مطرح شده باشد، به همین سبب، از افزودن توضیحات و تعلیقات مرسوم خودداری شده است. به‌علاوه، در برگردان آیات قرآن به فارسی به این ترتیب عمل شده که عبارت انگلیسی پیشنهادی نویسنده به‌عنوان ترجمه‌ی آیه‌ی قرآن مبنای کار قرار گرفته و همان به فارسی ترجمه شده است. در این میان، برخی نویسندگان خود ترجمه‌ای از آیه به‌دست داده‌اند و برخی دیگر نیز به ترجمه‌ای مشهور از قرآن نظیر ترجمه‌ی آربری استناد کرده‌اند. بدین ترتیب، در اینجا نیز اصل بر فهم نویسندگان مقاله‌ها از آیات بوده و اصولاً بنای بر اصلاح و تصحیح برداشت آنان از آیات نبوده است.

شایان ذکر است که فاصله‌ی نسبتاً طولانی میان انتشار اصل کتاب و ترجمه‌ی آن موجب شده است که اطلاعات راجع به برخی از نویسندگان مقاله‌ها و محققان ذکر شده در کتاب در حال حاضر کهنه و حتی نادرست به نظر بیاید، چنان‌که ممکن است برخی از این افراد به دانشگاه دیگری رفته یا بازنشسته شده یا حتی برخی از دنیا رفته ‌باشند. با این حال، باز هم به سبب مراعات اصالت کتاب و عرضه‌ی آن به همان شکلی که در سال 1993 منتشر شده است، این اطلاعات را به همان صورت اصلی آوردیم. اما در اینجا برای جبران این نقص تنها به ذکر برخی از مهم‌ترین تغییرات این اطلاعات تا به امروز بسنده خواهیم کرد: نخست این‌که جان ونزبرو که در پیش‌گفتار کتاب از او و کتاب مهم و مشهورش، مطالعات قرآنی، با احترام یاد شده است حدود ده سال پس از انتشار کتاب در سال 2002 میلادی درگذشت؛ همچنین نورمن کالدر نویسنده‌ی چهارمین مقاله‌ی کتاب و استاد آن روزِ دانشگاه منچستر در سال 1998 در سن چهل‌وهشت سالگی بدرود حیات گفت. دیگر آن‌که اندرو ریپین که در آن سال‌ها استاد دانشگاه کالگری بود چند سال بعد به دانشگاه ویکتوریا رفت؛ و مستنصر میر از دانشگاه میشیگان به دانشگاه یانگستاون انتقال یافت. گفتنی است مشخصات منابعی که در آن زمان زیر چاپ بوده است نیز به همان دلیل پیش‌گفته به همان صورت باقی مانده است.

بیشتر مقالات کتاب در واقع برای مجموعه‌ی حاضر و برای نخستین بار به زبان فارسی ترجمه شده‌اند. اما از این میان، ترجمه‌ی مقاله‌ی پنجم پیش‌تر در نشریه‌ی ترجمان وحی (1379) به چاپ رسیده بود که همان ترجمه با تغییراتی اندک در اینجا آمد؛ همچنین ترجمه‌هایی از مقاله‌های اول و سوم پیش از این در نشریه‌ی زیباشناخت (1380 و 1382) انتشار یافته بود که صورت کاملاً تغییریافته‌ی آن‌ها با بازنگری و اصلاحات خود مترجم و تغییرات نهایی به این مجموعه پیوست؛ اما مقاله‌ی هشتم اگرچه به قلمی دیگر ترجمه و در نشریه‌ی آینه‌ی پژوهش (1386) منتشر شده بود، چون نگارنده‌ی این سطور ترجمه‌ی آن را پیش از انتشار این ترجمه‌ی دیگر  آماده‌ی چاپ داشت، همین را در  مجموعه‌ی حاضر جای داد.

اصل انگلیسی رهیافت‌هایی به قرآن حاصل کنفرانسی با نام «چهارده قرن قرآن» است که در 1990 میلادی به همت مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی در لندن برگزار شد. مجموعه‌ی مقالات این کنفرانس به کوشش جرالد هاوتینگ و عبدالقادر شریف گرد آمد و به همت انتشارات راتلیج در 1993 به چاپ رسید. هاوتینگ در آن زمان استاد تاریخ خاورمیانه و مدیر گروه مطالعات ادیان مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن بوده و در سال‌های اخیر، چندین کتاب و مقاله درباره‌ی تاریخ دوره‌ی جاهلیت و صدر اسلام تألیف کرده و یکی از اعضای هیأت مشاوران دایرةالمعارف قرآن چاپ لیدن بوده است.

به رسم سپاسگزاری انتهای پیش‌گفتار، ‌از همه‌ی دوستان مترجم که پیشنهاد ترجمه‌ی مقاله‌ها را پذیرفتند و مرا به ادامه‌ی راه امیدوار کردند؛ از سیدعلی آقایی که پیش‌نویس کتاب را به‌طور کامل خواند و نکات ارزشمندی را یادآور شد و همچنین در مسیر دشوار مقابله و ویراستاری مقاله‌ها به من دلگرمی می‌داد؛ از مرتضی کریمی‌نیا که با مطالعه‌ی بخش‌هایی از کتاب پیش از انتشار از لغزش‌های آن کاست؛ و از امیر مازیار که هم برخی از خطاها و کاستی‌های کتاب را نشانم داد و هم کار انتشار آن را به‌عهده گرفت و به نتیجه رساند سپاسگزارم.

 

مهرداد عباسی

      فروردین 89

 

 

   دانلود : رهیافتها.pdf           حجم فایل 325 KB