صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   

نظریه صرفه در اعجاز قرآن: بررسی خاستگاه‌ها و سیر تطور تاریخی


چکیده

یکی از مهم‌ترین نظریه‌ها در اعجاز قرآن «نظریۀ صرفه» است که دارای تقریرهای متفاوتی بوده و در سیر تاریخی همواره با نقد و اشکال مواجه شده است. این تحقیق با مروری تاریخی در منابع می‌کوشد خاستگاه نظریۀ صرفه، اولین انتسابها و مهم‌ترین مدافعان آن را بررسی و مطالعه کند. سیدمرتضی علم‌الهدی (د. 436) از مهم‌ترین مدافعان شیعی این نظریه در این زمینه دارای اثری مستقل با نام الموضح عن جهة إعجاز القرآن بوده که در فرهنگ شیعی مورد توجه قرار گرفته است. در این تحقیق استدلال‌های او مورد واکاوی قرار گرفته است. در پایان نیز آرای برخی معاصران در این‌باره مطرح شده است. در این مطالعه روشن شده است که در فاصلۀ زمانی بین عصر نظّام تا عصر سیدمرتضی این نظریه رشد و تحوّلی داشته است، اما پس از آن با این‌که در میان هر دو گروه مخالفان و موافقانِ صرفه افراد صاحب‌نظر و اندیشمندی وجود دارند، اما چه در ردّ صرفه و چه در دفاع از آن به سخن و تبیین جدیدی نرسیده‌اند. با این‌حال، میان صرفه در نگاه سیدمرتضی و اعتقاد افرادی چون نظّام و ابن‌‌حزم تفاوت آشکاری وجود دارد. سیدمرتضی ضمن پذیرش فصاحت والای قرآن، وجه اعجاز را در صرف و منع علمی الهی می‌داند، زیرا از نگاه او میان کلام فصیح عرب و متن قرآن تفاوت اندکی وجود دارد. یکی از نتایج این تحقیق در پیوند با بررسی خاستگاه صرفه آن است که هر یک از عالمان قدیم و جدید اسلامی احتمالاً‌ متأثر از جریان‌های فکری، فرهنگی و اجتماعی زمانه‌شان تحلیل متفاوتی از شخصیت نظّام به‌دست داده‌اند و همین امر در موضع‌گیری ایشان نسبت به صرفه اثرگذار بوده است، درحالی‌که مشکل عدم دسترسی به آثار نظّام داوری دربارۀ او و نظریۀ منتسب به او را دشوار می‌سازد. همچنین معلوم شد که به‌رغم تداوم مخالفت‌های جدّی با نظریۀ صرفه در میان عالمان سنّتی معاصر، تلاش‌هایی پراکنده در دفاع از این نظریه و بازخوانی‌های همدلانه‌ای از صرفه در سال‌های اخیر در نوشته‌های فارسی انجام شده است.



کلیدواژه‌ها: اعجاز قرآن، صرفه، نظّام، سیدمرتضی، الموضح.

 

 مقدمه

اعجاز قرآن مفهومی تاریخی است که در قرون اولیۀ اسلامی و در بستر مناظره‌های کلامی فرق اسلامی و جدل‌های بین‌الادیانی شکل گرفت. یکی از مهم‌ترین و نخستین نظریه‌ها دربارۀ اعجاز قرآن نظریۀ «صرفه» است به این معنا که چون خداوند مانع و صارف از آوردن مثلِ قرآن توسط بشر است، پس قرآن معجزه است و اعجاز قرآن در همین است که خداوند بشر را از آوردن نظیر آن منع کرده است. مفهوم مصطلح و چندوجهی اعجاز و یکی از وجوه آن «صرفه» از مباحث پرچالشی است که از دیرباز تا کنون برای محققان و اندیشمندان حوزۀ مطالعات اسلامی جذاب و بحث‌انگیز بوده است. «صرفه» تقریباً از اولین نظریه‌های اعجاز بوده که به‌جز دوره‌ای در قرون اولیه، به کناری گذاشته شده است. بیشتر اندیشمندان گذشته و حال نگاه طعن‌آمیز و مطرودی به آن دارند. اخیراً با پیدا شدن کتاب الموضح عن جهة إعجاز القرآن و استدلال‌های استوار آن، پنجرۀ جدیدی به روی پژوهشگران بازشده است تا ابعاد تازه‌ای از اعجاز قرآن بررسی شده و شکل بگیرد.

بیان مسئله

نخستین مطرح‌کنندۀ صرفه را نظّام معتزلی (د. حدود 224) دانسته‌اند. اما برخی معتقدند که سابقۀ صرفه به قبل از نظّام و به دوران بنی‌امیّه و شخص جعد بن درهم برمی‌گردد. برخی نیز خاستگاه نظریۀ صرفه را به عاملی بیرون از جهان اسلام نسبت داده‌اند و آن را متأثر از براهمۀ هند دانسته‌اند. بعضی دیگر هم خاستگاه پیدایش صرفه را متأثر از یهود می‌دانند. و می‌گویند که سخنان شخصی یهودی به‌نام لبید بن اعصم به جعد بن درهم رسیده و او نیز گفته که فصاحت قرآن معجزه نیست و مردم بهتر از آن یا مثلِ آن را می توانند بیاورند. پس از نظّام افرادی چون جاحظ، ابواسحاق نصیبی، عبّاد بن سلیمان و هشام بن عمرو فوطی از این نظریه دفاع کردند. در دوره‌های بعدی کسانی چون ابن‌‌حزم اندلسی و عالمانی شیعی همچون سیدمرتضی علم‌الهدی معتقد به این نظریه بوده‌اند. به ‌نظر می‌رسد که نظریۀ صرفه در دوره‌هایی به‌ویژه بین سده‌های سوم تا پنجم مورد توجه بود، اما از آن پس به‌تدریج به حاشیه رفته و تا به امروز این وضعیت ادامه یافته است. در سال‌های اخیر افرادی کوشیده‌اند تا با بازخوانی این نظریه آن را تقویت کنند.

اطلاعات موجود در منابع درباره نظّام و جعد بن درهم و انتساب نظریۀ صرفه به آنها، به‌ویژه چون آثار آنها به دست ما نرسیده، چندان مطمئن به نظر نمی‌رسند. در این تحقیق تلاش می‌شود تا ضمن بررسی عوامل شکل‌گیری این نظریه، انتساب‌ها به این افراد و عوامل بیرونی هم بررسی شوند. به‌علاوه، باید توجه داشت که در بین قائلانِ به صرفه، علمای شیعی بزرگی چون سیدمرتضی وجود دارند، و با وجود این، باید دید به چه دلیلی قول به نظریۀ صرفه در ادوار بعدی تا این حد مطعون و مردود شده است. به‌عبارت دیگر، با توجه به این‌که در سال‌های اخیر کتاب «الموضح عن جهـة إعجاز القرآن» یافت شده، نظریۀ صرفه به‌ویژه از منظر سیدمرتضی ارزش بررسی و واکاوی جدید دارد و بازخوانی آن می‌تواند نقاط تاریکی را در تاریخ نظریۀ اعجاز قرآن روشن کند.

در این پژوهش تلاش شده تا در حد بضاعت و فارغ از ارزش‌داوری دربارۀ نظریۀ صرفه، مروری تاریخی بر خاستگاه‌ها و تحول تاریخی این نظریه انجام شود و تبیین‌های مختلف قدیم و جدید دربارۀ آن عرضه شود.

پیشینۀ تحقیق

از آنجا که مفهوم اعجاز بحث جذاب و پرچالشی است همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است و کارهای فراوانی در این زمینه صورت گرفته است. اخیراً نیز کتابی با موضوع کتاب‌شناسی اعجاز به چاپ رسیده است که بیش از هزارو دویست کتاب عربی و بالغ بر سیصدو هفتاد کتاب فارسی را در این زمینه معرفی نموده است. بر اساس جستجوهای نگارنده با این ‌که بیشتر عالمان اسلامی درآثار مربوط به اعجاز راجع به «صرفه» نیز سخن گفته‌اند اما تألیف مستقلی دربارۀ این موضوع در کتابهای فارسی یافت نشد. در آثار عربی نیز به‌ندرت اثر مستقلی راجع به این موضوع دیده می‌شود که از میان آنها می‌توان به الصّرفة و الإنباء بالغیب اشاره کرد. مقاله‌های نسبتاً فراوان و پایان‌نامه‌هایی با موضوع‌هایی که در برگیرندۀ واژۀ صرفه است، به چشم می‌خورد که اکثراً در ردّ صرفه قلم زده‌اند اما بین آنها کاری که سیر تاریخی منسجمی از صرفه را در بر گیرد و با نگاهی که سیدمرتضی به آن داشته واکاوی شود، دیده نشد.

اهداف

هدف از این پژوهش بررسی سیر تاریخی نظریۀ صرفه از بدو تولد تا کنون است. مطالعۀ منابع قرون اولیه در روشن شدن چگونگی شکل‌گیری این نظریه و تبیین نظر موافقان و مخالفان از اهداف مهم این تحقیق بوده و مورد توجه خاص قرار گرفته است. این روند مذکور در مسیر تحقیق ادامه داشته به‌گونه‌ای که نظریه‌های مختلف معاصران و بازخوانی‌های جدید نیز جمع‌آوری شده است. همچنین تجمیع کارهای شاخصِ انجام‌یافته در خصوص نظریۀ صرفه است که دستیابی به سیر تاریخی را در یک کارِ واحد میسّر می‌کند.

سؤال‌های تحقیق

در این پژوهش ضمن بررسی تاریخی نظریۀ صرفه به دنبال پاسخ به سؤال‌هایی هستیم که از دیرباز تا کنون دربارۀ این مفهوم چالشی در سنّت اسلامی مطرح بوده است. پرسش‌هایی نظیر پرسش‌های زیر:

1-زمینه‌های تاریخی و کلامی شکل‌گیری نظریۀ صرفه کدام‌اند و نخستین افراد مطرح‌کنندۀ آن متأثر از چه اندیشه‌هایی بودند؟

2-واکنش‌های مختلف نسبت به صرفه چگونه بوده است؟ مهم‌ترین قائلان نظریۀ صرفه در سده‌های گذشته چه کسانی بودند و هر یک چه تبیینی برای این نظریه داشتند؟

3-دیدگاه سیدمرتضی به‌طور خاص دربارۀ صرفه در کتاب «الموضح عن جهة إعجاز القرآن» چیست و اختلاف او با قاضی عبدالجبار در کجاست؟

4-نظریۀ صرفه در دورۀ معاصر چه جایگاهی دارد و چه تبیین‌های جدیدی دربارۀ آن صورت گرفته است؟

فرضیه‌های تحقیق

با توجه به این‌که این تحقیق بررسی سیر تاریخی و تطوّر یک نظریه است، به‌دنبال ردّ، اثبات یا به‌دست آوردن مجهولی نیست. بنابراین نیازی به فرضیه و نهایتاً اثبات آن فرضیه در طول تحقیق ندارد اما به‌طور کلی می‌توان پیش‌فرض‌های زیر را در نظر داشت.

الف) نظریۀ صرفه در میانۀ بحثهای کلامی دو قرن اول شکل گرفته است.

ب) در میان متقدمین قائلان به صرفه این نظر را با تفسیرهای نسبتاً متفاوتی تکرار کرده اند. سایر اندیشمندان این عرصه در مبحث اعجاز ابتدا صرفه را کنار گذاشته و سپس به سایر وجوه اعجاز پرداخته‌اند.

ج) با در نظرداشتن جایگاه سیدمرتضی به‌عنوان یک ادیب قائل شدن وی به نظریۀ صرفه و دفاع از آن در یک کتاب مستقل قابل تأمل است.

د) با توجه به نقد واردشده بر هریک از وجوه اعجاز ، شاید صرفه بتواند وجه مناسب‌تری برای اعجاز باشد که البته باید با تبیین‌های جدیدی ضمن حفظ معجز بودن قرآن اشکال‌های قبلی وارد به این نظریه برطرف گردد.

معرفی ساختار پژوهش

این تحقیق در چهار فصل سامان یافته است. هر یک شامل درآمدی در ابتدا ،چند بخش، و جمع‌بندی در انتهای فصل است. سیر کلی کار به ترتیب تاریخی است.

فصل اول شامل کلیات تحقیق بوده و با عنوان «کلیاتی دربارۀ اعجاز و نظریۀ صرفه» است و چهاربخش کلی را در بر می‌گیرد و هر بخش دارای زیربخش‌های مختلفی است. بخش‌های این فصل عبارتند از: «مفهوم‌شناسی صرفه»، «منبع‌شناسی بحث صرفه»، « شکل‌گیری نظریۀ اعجاز و صرفه»، و بخش آخر «خاستگاه و پیدایی نظریۀ صرفه».

در فصل دوم مباحث با عنوان «واکنش‌ها به نظریۀ صرفه» پی‌گرفته می‌شود. این فصل شامل سه بخش است: در بخش اول «مدافعان صرفه» معرفی شده‌اند. در این بخش ده شخصیت از بین دانشمندان اسلامی، متکلمان و مفسران که به‌طور مشخص قائل به نظریۀ صرفه هستند معرفی شده‌اند و مختصری از شرح‌حال علمی و دیدگاه آنها در خصوص صرفه منعکس شده است. بخش دوم با نام «متمایلان به صرفه و مُردّدان در برابر صرفه» است که خود به سه زیرشاخۀ «افرادی که در ابتدا به صرفه قائل بوده و سپس از آن برگشته‌اند»، «پذیرش صرفه در کنار سایر وجوه» و «صرفه قولی ضعیف یا یک احتمال» تقسیم می‌شود. در این بخش تعدادی از اندیشمندانی که سخنانی در صرفه داشته‌اند اما به قطع و یقین آن را رد نکرده‌اند معرفی و نظر آنها درج شده است. بخش سوم شامل «مخالفان سرسخت صرفه» است که افراد زیادی را می‌توانست در برداشته باشد اما چون در آثار دیگران به اندازۀ کافی به آنها پرداخته شده است. در این تحقیق فقط به معرفی مهم‌ترین نمایندگان این طیف بسنده شد و چهار نفر از ایشان معرفی و استدلال‌های آنها ذکر شده است.

فصل سوم این تحقیق به آرای سیدمرتضی دربارۀ نظریۀ صرفه بر مبنای کتاب الموضح عن جهة إعجاز القرآن پرداخته است. از آنجایی‌که او یکی از معروف‌ترین مدافعان نظریۀ صرفه است و در میان عالمان اسلامی تنها فردی است که دارای تألیف مستقلی دربارۀ صرفه است، همچنین شخصیت علمی برجستۀ او نگارنده را کنجکاو کرد تا سراغ این کتاب رفته و استدلال‌های این عالم اسلامی دربارۀ صرفه را مورد مطالعه قرار دهد. به همین سبب فصل مجزایی از این تحقیق (همین فصل) به بررسی آرای او اختصاص داده شده است. این فصل به «گزارش تفصیلی کتاب الموضح (الصرفة) و تحلیل آرای سیدمرتضی» نامگذاری شده است. در این فصل ضمن معرفی کتاب الموضح عن جهة إعجاز القرآن، به مرور دیدگاه سیدمرتضی و تبیین استدلال‌های وی در دفاع از صرفه پرداخته شده است. این فصل شامل شش بخش است. بخش‌های این فصل شامل «دربارۀ سیدمرتضی و کتاب الموضح»، « نسخۀ کتاب الموضح و انتساب آن به مؤلف»، «دو اصل اساسی سیدمرتضی در تبیین صرفه»، «تلاش سیدمرتضی در ردّ وجوه مهم اعجاز قرآن»، «پاسخ سیدمرتضی به برخی از اشکال‌های واردشده به صرفه» و «خلاصۀ آرای سیدمرتضی دربارۀ صرفه و تحلیل آن» است.

فصل چهارم تحت عنوان «نظریۀ صرفه در نگاه معاصران» است. این فصل در سه بخش ترتیب داده شده است. بخش اول «مخالفت با صرفه»، بخش دوم «ردّ صرفه همراه با برخی ملاحظه‌ها» و بخش سوم «اقبال مجدّد به نظریۀ صرفه» نامیده شده است. ذیل هر بخش افرادی در دورۀ معاصر معرفی شده‌اند و نظر ایشان در ارتباط با صرفه مورد کاوش قرار گرفته است.

مراحل انجام پژوهش و ویژگی‌های آن

 این تحقیق بر مبنای مراجعه به منابع و کتاب‌های عربی کهن و معاصر صورت پذیرفته است. حین کار چنان‌چه منابعی ترجمۀ فارسی داشت به آنها نیز مراجعه شده و تطبیق‌هایی انجام یافته است. در تدوین این تحقیق مراحل مختلفی در ارتباط با مراجعه به منابع صورت پذیرفته است . مراجعه به:

الف) منابع کهن عربی قرون اولیه، همچنین منابع دورۀ معاصر

ب) منابع فارسی موجود در کتابخانه‌ها

ج) منابع دیجیتالی و الکترونیکی

د) مقاله‌ها و پایان‌نامه‌های فارسی، عربی و لاتین

ه) و مصاحبه‌های شفاهی که البته محدودتر است.

نگارنده در مسیر انجام این پایان‌نامه همانند سایر تحقیق‌ها با دشواری‌هایی روبرو بود. سختی‌هایی چون: نا‌ آشنایی با انجام کار جدّی تحقیقی، عدم دسترسی به منابع، سخت‌گیری‌هایی که برخی مراکز علمی و دانشگاهی یا کتاب‌خانه‌ها جهت در اختیار قرار دادن منابع داشتند، و نیز عدم تسلط به زبان عربی و لاتین، اما با این‌حال در رهگذر این تحقیق دستاوردهایی نیز برای نگارنده حاصل شد. ازجملۀ این دستاوردها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: تقویت ابزار زبانی جهت فهم متون عربی، تقویت مهارت استفاده از منابع دیجیتالی، یادگیری انجام تحقیق دانشگاهی، آشنایی با مراکز مختلف علمی و کتاب‌خانه‌ای مشهد، قم و تهران، آشنایی با اساتید فرهیخته و دوستان دانشگاهی، آشنایی با سختی و صعوبت کار یک محقق که خود موجب این می‌شود زین پس، از کنار هر مقالۀ علمیِ خوب به راحتی نگذرم، و مهم‌تر از اینها مطالعه و مرور منابع کهن و آشنایی با منابع سنت اسلامی.


   دانلود : 14-hoseini.pdf           حجم فایل 118 KB