صفحه اصلي
نقشه سايت
تماس با ما
 
   


نظریه‌های اعجاز قرآن در عصر معاصر: توصیف، تبیین، نقد

 

چکیده

  مطالعه سیر تحول ادعای اعجاز قرآن نشان می‌دهد که این ادعا در همه نسل‌های پس از قرن سوم کم و بیش مطرح بوده است و احتمالا در نسل‌های آینده نیز باقی بماند. در آثار علوم قرآنی و تفسیری سه قرن نخست تا جایی که مولف جستجو کرده هیچ اشارۀ صریحی به عنوان «اعجاز قرآن» و بیان وجه اعجاز وجود ندارد. در عوض در آثار کلامی، قرآنی و تفسیری از قرن پنجم هجری به بعد به طور مفصل مسئله اعجاز قرآن و تبیین وجوه آن مشاهده می‌شود. این روند تبیین اعجاز در هر قرنی توسط عالمان اسلامی با ردّ یا قبول برخی از این وجوه ادامه پیدا کرده است. اما در دورة اخیر جنبه هایی از اعجاز مطرح شده‌ که از نظر سبک و سیاق بسیار متفاوت با جنبه های پیشین اعجاز هستند، مانند اعجاز اقتصادی، اعجاز مدیریتی، اعجاز رنگ، اعجاز عددی، اعجاز علمی، اعجاز روان‌شناسی و نظایر اینها. در این پایان‌نامه ابتدا سیر تطور اعجاز از آغاز نزول وحی تاعصر حاضر بررسی شده و سپس ادعاهای جدید در بارۀ اعجاز قرآن و چرایی طرح این ادعاها نقد و بررسی شده اند. حاصل تحقیق این است که اعجازهای دوره جدید غالبا انگیزه‌های دفاعی اعتقادی دارد و به گونه‌ای اعجازتراشی و انتساب تکلف‌آمیز وجوه مختلف اعجاز به قرآن شبیه اند. شاید ادعای اعجازهای متفاوت را بتوان نوعی واکنش بعضی مسلمانان در برابر کشفیات دنیای جدید دانست. این دسته از مسلمانان کوشیده‌اند در عصر جدید هر نوع علم اعم از انسانی، طبیعی، ریاضی را از قرآن استخراج نمایند.

 

کلید واژه‌ها: اعجاز قرآن، قرآن در عصر جدید، قرآن و علم، اعجاز علمی.


مقدمه

از نظر مسلمانان قرآن وحی الهی است و معجزه بودن آن برای همه مسلمانان امری بدیهی است. اما چیزی که باعث اختلاف نظر قرآن پژوهان گشته است چیستی و ماهیت آن است. از همان آغاز بحث اعجاز پرسش اصلی آن بود که وجه اعجاز قرآن چیست؟ موضوع بحث در این مقاله نشان دادن سیر تاریخی نظریه‌های اعجاز و تبیین وجوه اعجاز قرآن طی قرون مختلف است؛ و نشان دادن این مسأله است که در دورة جدید نظریه‌های اعجاز با چه تحولی روبرو شده است؟ بنابراین بحث در این نوشته صبغة تاریخی دارد. تلاش ما در این مقاله این است که دریابیم نگاه عالمان اسلامی از دورة سنتی به دورة جدید چه تغییری کرده است. و ضمن توضیح و تبیین نظرات و آرای مدعیان اعجازهای جدید، زمینه‌های فکری و فرهنگی پیدایی این نظریه‌ها را بررسی نماییم. ودر حد توان به نقد کلی و موردی اعجازهای دوره جدید بپردازیم. بنابراین پژوهش حاضر درصدد ترجیح هیچ یک از نظرات مختلف در تبیین وجه اعجاز قرآن نیست و رویکرد صرفاً تاریخی است.

بیان مساله

از زمان نزول قرآن تا زمان معاصر دانشمندان مسلمان از نظّام، جاحظ، خطابی، رمانی و دیگران تا سیدقطب و بنت‌الشاطی ودیگران وجوهی را برای اعجاز قرآن بیان کرده‌اند و از وجوهی چون صرفه، فصاحت، بلاغت، نظم، جذبه، موسیقی خاص قرآن، اخبار از غیب، معارف متعالی و مواردی از این قبیل سخن گفته‌اند.

       اما در دورۀ معاصر، برخی از این وجوه به قوت خود باقی‌اند مانند صرفه، فصاحت و بلاغت. بعضی وجوه ادامه دوره قبل هستند فقط فربه تر و مفصل‌تر شده‌اند مانند اعجاز بیانی که ادامه اعجاز نظم جرجانی که همان گزینش واژه‌هاست. در اعجاز بیانی بر این باورند که واژه‌های قرآن آن‌چنان حکیمانه و شگفت و بایسته برگزیده شده است که هیچ واژه‌ای را با واژة مترادفش نمی‌توان عوض کرد. مدعیان این اعجازبر این باورند که قرآن دارای ویژگی‌هایی به شرح ذیل است: 1ـ واژه‌ها در قرآن استوار و درست است. 2ـ واژه‌ها آشناست و نه تنها واژه‌های غریب و مشهور ندارد بلکه واژه‌هایی که کاربرد عمومی ندارد و واژه‌های اصطلاحی نیز در قرآن به کار نرفته است. 3ـ واژه‌ها خوش‌آهنگ و خوش‌آوا است.  ‌4ـ واژه‌ها عفت‌مند است و در گزینش آن‌ها نهایت ادب رعایت شده است. مثلاً واژه‌هایی که کنایه از آمیزش و عمل جنسی است، به صورت «رفث»، «مباشرت» به کار رفته است. 5ـ گزینش هر واژه‌ای حکمتی و درسی می‌آموزد. 7ـ آهنگ واژه‌ها با معانی هماهنگ است (ائتلاف اللفظ و المعنی) مثلاً آهنگ واژه‌هایی که بهشت را تصویر می‌کند با آهنگ واژه‌هایی که خشم آتش جهنم را به رخ می‌کشد فرق دارد. 8ـ تقابل واژه‌ها حکمت آموز است. 9ـ واژه‌ها با هم هماهنگ است و در آمیزش با واژه‌های دیگر نهایت سازگاری را دارد.

        اما وجوه دیگری به این مجموعه وجوه اضافه شده است که تا حد زیادی با وجوه گذشته تفاوت دارند. ازجملة این موارد می‌توان به وجوهی چون اعجاز روان‌شناسی، اقتصادی، تاریخی، مدیریتی، هنری و اخلاقی، علمی و ... اشاره کرد.

       به نظر می‌رسد این فرآیند را می‌توان نوعی اعجازتراشی و انتساب تکلف‌آمیز وجوه مختلف اعجاز به قرآن دانست این روند ظاهراً در سده‌های دور نیز سابقه داشته و عالمانی همچون قاضی عیاض از آن انتقاد کرده‌اند. فارغ از اینکه این روند در دورۀ سنتی چه علتی داشته فارغ از اینکه این روند در دورۀ سنتی چه علتی داشته، باید گفت که مهم‌ترین علت پیدایی این نظریه‌ها در جهان اسلام در سده‌های اخیر فاصلۀ پدیدآمده میان جهان اسلام و دنیای غرب ازحیث علوم و فنون و انواع دانش‌های طبیعی و انسانی باشد. به‌عبارتی، مسلمانان در صدد برآمده‌اند تا عقب‌ماندگی در علوم را با عرضه نظریه‌هایی از این دست جبران کنند و در برابر دستاوردها و اکتشافات غربی چیزی برای ارائه داشته باشند. در این میان، ادعای جامعیت و کمال متن قرآنی نیز به کمک آنها آمده است.

       این پژوهش قصد دارد ضمن توضیح و تبیین نظرات و آرای مدعیان اعجازهای جدید، زمینه‌های فکری و فرهنگی پیدایی این نظریه‌ها را بررسی و میزان اتقان این قبیل نظریه‌ها را به‌صورت کلی و انفرادی بسنجد.

 

پیشینه تحقیق

پژوهش‌هایی دربارۀ تک تک این اعجازها انجام شده است، اما پژوهشی مستقل در معرفی تمامی این اعجازها وخاستگاه پیدایی آنها جز برخی مقالات اندک در فضای مجازی انجام نشده است .


اهداف تحقيق

هدف ما در این پژوهش پیدا کردن حیطه و دامنه اعجاز است؛ که باعث  شود که هر مطلب علمی یا کشف جدیدی را به قرآن نسبت ندهیم.


سؤالات تحقیق

سئوال‌هایی که محور اصلی پژوهش مزبور را تشکیل می‌دهد عبارتند از:

      1-مهم‌ترین نظریه‌های عرضه ‌شده درباره اعجاز قرآن در دورۀ معاصر چیست؟

      2-زمینه‌های پیدایی و عوامل مؤثر در شکل‌گیری و بسط و ترویج این  نظریه‌ها چیست؟

      3-این نظریه‌ها را در مجموع و به طور انفرادی چگونه می‌‌توان ارزیابی کرد؟


فرضيه‌هاي تحقیق

در این پژوهش ما سه فرضیه داریم:

      1- از مهم‌ترین نظریه‌ها درباره اعجاز قرآن در دورۀ معاصر می‌توان دست‌کم بیست مورد را  نام برد، از جمله: اعجاز علمی، اعجاز عددی، اعجاز روان‌شناسی، اعجاز اقتصادی، اعجاز تاریخی، اعجاز مدیریتی، اعجاز هنری، و اعجاز اخلاقی و نظایر اینها.

      2- به نظر می‌رسد که پیدایی و شکل‌گیری و بسط و ترویج این  نظریه‌ها  عمدتاً متأثر از این زمینه‌ها و عوامل باشد: بروز اندیشه‌های  نو درباره قرآن در پاسخ به پرسش های جدید؛ نهضت بازگشت به قرآن؛ تغییرات شرایط زمانی، اجتماعی و فرهنگی جهان اسلام؛ تأثیرتمدن غرب بر جامعه مسلمانان؛ تکاپو برای پاسخ به اشکالات و نقدهای واردشده به اسلام؛ ادعای اینکه اسلام دینی کامل و قرآن متنی جامع همۀ معارف موردنیاز بشر است.

    3ـ شاید بتوان گفت که بیشتر این نظریه‌ها متأثر از عوامل بالا بوده‌اند و عمدتاً با رویکردی جدلی و به جهت دفاع از قرآن در برابر طعن‌ها و جبران کمبودها و عقب‌ماندگی‌های جهان اسلام ایجاد شده‌اند. برخی از این نظریه‌ها همچون اعجاز علمی و عددی با نقدهای جدی مواجه شده‌اند. ظاهراً توجه به ماهیت متن قرآن به‌طورخاص و کارکرد متون دینی به‌طور عام بتواند به تعیین اعتبار این نظریه‌ها تا حد زیادی کمک کند.

 

ساختار پژوهش

این پژوهش در سه فصل تنظیم شده است.

       فصل اول با عنوان کلیات  در چند بخش تدوین شده است:

      در بخش اول، مروری بر نظریات قدیم درباره اعجاز خواهیم داشت.

      در بخش دوم، نظرات دوره جدید درباره اعجاز را بررسی می‌کنیم.

      در بخش سوم قصد داریم نگاهی به نظریه‌های موجود درباره رابطه قرآن و علم داشته باشیم.

      در بخش چهارم نیز نگاهی به رابطه دین و علوم در دنیای جدید خواهیم کرد.

      و در بخش پنجم تأثیر تمدن غرب بر جامعه مسلمانان تبیین خواهد شد.

       در فصل دوم به توصیف وتبیین نظریه‌های جدید می‌پردازیم که این نظریه‌ها را به سه قسمت تقسیم کردیم:

       الف) نظریه‌های ناظر به علوم طبیعی مانند: اعجاز علمی، اعجاز نجومی و مانند اینها.

       ب) نظریه‌های ناظر به علوم انسانی اجتماعی مانند: اعجاز مدیریتی، اعجاز اخلاقی، اعجاز مدیریتی، اعجاز اقتصادی و مانند اینها.

      ج) نظریه‌‌های ناظر به علوم ریاضی مانند: اعجاز عددی، اعجاز عدد هفت، اعجاز زوج و فرد و مانند اینها.

       و در فصل سوم به بررسی ونقد اکثر اعجازهای ادعا شده پرداخته که نخست به نقد کلی و سپس به نقد موردی می‌پردازیم و در پایان نتیجه‌گیری‌ می‌کنیم.


روش تحقیق

روش تحقیق در این پژوهش توصیفی، تبیینی و انتقادی است.

       منظور از توصیفی بودن روش تحقیق این است که ما در مرحله نخست کوشیدیم تا اعجازهای مورد ادعا را توصیف و تعریف کنیم. در مرحله دوم سعی کردیم علل وقوع این اعجازها را کشف و تبیین نماییم و در مرحله آخر با نگاه انتقادی به بررسی این اعجازها پرداختیم.

 


   دانلود : 13-abbasi.pdf           حجم فایل 130 KB